Mantelzorg, vergrijzing en kinderopvang dwingen werkgevers tot een beter HRM-beleid
Inhoudsopgave
- Er is arbeidspotentieel genoeg
- Ook de werkgever is probleemeigenaar
- Thuiswerken: gewoon doen
- Mantelzorg leidt tot grijs verzuim
- Aanvullende dreigingen
1. Er is arbeidspotentieel genoeg
Omdat steeds meer babyboomers de komende jaren met pensioen zullen gaan en de vergrijzing dan echt een feit zal zijn, zal het voor bedrijven steeds moeilijker worden om vacatures te vervullen. Behalve dat dit gevolgen heeft voor het arbeidspotentieel, betekent het ook dat er meer zorg nodig zal zijn en dat er pensioengelden vrijkomen, die ongetwijfeld weer bedrijvigheid zullen opleveren. (Zie ook ‘Koopkracht senioren motor achter innovatieve zorg’.) Toch maken werkgevers zich niet veel zorgen. Er is toch genoeg arbeidspotentieel?
Onderzoek naar onbenut arbeidspotentieel laat steeds weer zien dat vrouwen een aantrekkelijke groep werkwilligen zijn. Het CBS schat deze groep op 581.000. De FNV kwam zelfs op 1,5 miljoen vrouwen. Onder die 1,5 miljoen zijn ook de vrouwen die van een kleine een grotere parttimebaan willen maken. Ook groepen niet-uitkeringsgerechtigde Nederlanders die best aan het werk willen, zitten nog thuis. Vergeleken met uitkeringsgerechtigden zijn ze relatief jong en goed opgeleid. Twee derde van hen is vrouw. Deze vrouwen participeren niet om meerdere redenen:
- De zorg voor kinderen kan door de kortingen van het kabinet slechts in geringe mate worden uitbesteed.
- Tussen school, werk, crèche en sportclub bestaat onvoldoende aansluiting, waardoor het opvangnetwerk er vanuit het perspectief van de werkende moeder uitziet als een gatenkaas, waarover zij, gewild of ongewild, toch de eindregie voert.
- Een drukke baan valt vaak niet te combineren met mantelzorg; volgens het ministerie van VWS zijn al 200.000 werkende mantelzorgers overbelast; daarbij komt dat de behoefte aan mantelzorgers toeneemt.
Het CBS heeft becijferd dat het personeelstekort naar verwachting in de komende jaren zal oplopen tot 600.000 arbeidsplaatsen. En steeds weer klinken dezelfde vragen: Waarom werken vrouwen niet meer en langer? Waarom verkiezen ze zorg voor kinderen, ouders of familieleden boven een betaalde baan? Stel dat ze dat nu eens niet zouden doen, stel dat die vrouwen zich massaal op de arbeidsmarkt zouden storten, dan is het probleem toch opgelost? Ieder die kan werken moet toch werken?
2. Ook de werkgever is probleemeigenaar
De privéwereld van de huidige werknemer is veranderd en zal nog sterker veranderen. Organisaties zullen daarop moeten inspelen. In de naïeve hoop de dans te kunnen ontspringen, laten werkgevers hun hengels veelal nog steeds allemaal in dezelfde, vrijwel lege vijver hangen. De poel van jonge, hoogopgeleide, blanke mannen is echter opgedroogd. Het is de hoogste tijd voor werkgevers om slimmer te gaan vissen, andere vijvers te zoeken en nieuwe methoden te ontdekken.
Te denken valt bijvoorbeeld aan flexibele roosters zoals men die kent bij de NS en de KLM. Of aan werktijden tussen 10.00 en 14.30 uur voor vrouwen met jonge kinderen. Deze groep kan en wil ook werken, als er maar flexibel wordt omgegaan met de mogelijkheid om zorgtaken met werk te combineren. Te denken valt ook aan zodanige werktijden dat daarmee uren fileleed wordt voorkomen. Ook veel 65-plussers willen en kunnen werken, maar dan bijvoorbeeld op basis van een functiecontract in plaats van een tijdscontract. Waar het op neerkomt is dat we toe moeten naar zelfroosterend, zelfsturend en zelfcontrolerend personeel. Daarvoor zullen we ook eindelijk thuiswerken moeten accepteren. (Zie ook ‘Meer productiviteit en tevreden medewerkers door thuiswerken’.)
3. Thuiswerken: gewoon doen
Plezier in het werk heeft alles te maken met gunstige werktijden, veel vrijheid en thuiswerkmogelijkheid. Meer dan tweederde van de Nederlandse werknemers vindt dat, zo blijkt uit een enquête van de FNV. Ook werkgeversvereniging VNO-NCW bepleit het thuiswerken. Nog maar kort geleden werd het gezien als een smoes om geen vrije dagen te hoeven schrijven. Nu is thuiswerken een serieuze oplossing voor de steeds langere files, voor de krapte op de arbeidsmarkt en voor het moeilijk kunnen combineren van privé en werk. (Zie ook ‘Visie en durf basis voor sociale innovatie’.)
Volgens de ICT Barometer van Ernst & Young is het recht op thuiswerk al lang een feit. Maar liefst driekwart van de directeuren, managers en professionals heeft de mogelijkheid om thuis te werken. Thuis vordert het werk sneller dan op kantoor. Maar de mens is een gewoontedier. Al is thuiswerken handiger, bijna iedereen schuift toch trouw en geduldig elke ochtend aan in de file. Sommige leidinggevenden zien graag dat het personeel onder hun controle is. (Zie ook ‘Als managers zouden managen, dan zou het fileprobleem zijn opgelost’.) En natuurlijk is ook niet elk personeelslid geschikt om thuis te werken.
Maar thuiswerken kan de oplossing zijn voor meerdere problemen. Het is een remedie tegen fileleed. Het kan ook een aanmoediging zijn voor potentieel personeel, dat verwacht moeite te hebben met het combineren van privé en werk, in de meeste gevallen door zorgtaken. Als door thuiswerken een flink deel van de arbeidsreserve zou kunnen worden benut, kan dat problemen helpen voorkomen als een ongewenste loonontwikkeling of het naar Nederland moeten halen van meer immigranten.
4. Mantelzorg leidt tot grijs verzuim
De vergrijzingproblematiek is groter dan veel werkgevers zich realiseren. Dat blijkt uit het eerste arbeidsvoorwaardenonderzoek dat HR-consultant Mercer samen met Centraal Beheer Achmea naar buiten gebracht heeft. In het onderzoek wordt gewaarschuwd voor het groeiende maar onderbelichte spanningsveld tussen mantelzorg en arbeidsinzet. Werknemers zullen naast een verhoogde werkdruk door het wegvallen van kennis en ervaring op de werkvloer van gepensioneerden ook in de privé-sfeer de lasten ondervinden van een groeiende zorgbehoefte van ouders en familieleden uit de babyboomgeneratie. Volgens cijfers van het CBS verlenen rond 750.000 werknemers voor langere tijd mantelzorg. Dat is één op de acht werknemers. Dat aantal zal dus alleen maar toenemen. Bijna de helft van die mantelzorgers vindt het zwaar om werk en mantelzorg goed te combineren. De verhoogde arbeidsparticipatie van vrouwen brengt ook problemen met zich mee, met name rond de zorg voor kinderen. Beide spanningsvelden zullen gaan leiden tot grijs verzuim en uitval van personeel.
Hoofdonderzoeker Peter Conneman, die het kabinet eerder adviseerde over de levensloopregeling, waarschuwt voor ‘een reële kans op ontwrichting van de samenleving’ als werkgevers niet sneller en intensiever werk maken van flexibilisering van arbeidsvoorwaarden. Ook moet mantelzorg bespreekbaar worden gemaakt. ‘Werkgevers zijn zich niet bewust van het probleem omdat ze het niet zien. Het speelt immers buiten werktijden en werknemers houden vaak hun mond. De oplossing zit hem in het mechanisme van ‘het ruilen van tijd en geld’, stelt Conneman.
Nieuwe wetgeving biedt meer ruimte voor op het individu toegespitste verlofmogelijkheden. Via onder meer de levensloopregeling kunnen werknemers extra verlofdagen kopen en verkopen. Toch maken werkgevers onvoldoende gebruik van de nieuwe mogelijkheden. Ruim 35% van de 1100 ondervraagde werkgevers heeft geen collectief arrangement voor de levensloopregeling. Slechts 15% heeft het verlofmanagement goed geregeld, stelt het onderzoek.
Volgens Conneman is verlofmanagement een totaal onderbelicht HR-instrument om de problemen het hoofd te bieden. Verder zou de werkgever zich onvoldoende realiseren dat hij ook een informatieplicht heeft over de toegenomen keuzemogelijkheden van de werknemer. ‘Die haalt straks bij de rechter zijn gelijk als zijn arbeidsvoorwaardenpakket bij gebrek aan informatie onvoordelig uitpakt.’
Ook voor ondernemingsraden tijd om hier aandacht te besteden. Als de werkgever in gebreke blijft, dan leidt dit tot frustratie en stress bij medewerkers. Juist de OR kan dit bespreekbaar maken. (Zie ook ‘Waarom profiteert de OR niet van de behoefte aan medezeggenschap?‘.)
5. Aanvullende dreigingen
Het probleem van beschikbare arbeidskrachten wordt door een aantal ontwikkelingen nog eens versterkt.
- Er is fors gesneden in de kinderopvang. Reden voor veel moeders om niet (meer) te gaan werken.
- Er wordt gesneden in de ouderenzorg, omdat de kosten hiervan uit de hand lopen. Hierdoor zullen diverse zorgtaken verschuiven naar de mantelzorgers.
800.000 Nederlanders hebben al besloten om eigen baas te worden. Zij werken nu als ZZP’er. Dit onder meer om te kunnen ontsnappen aan het gebrek aan flexibiliteit bij de werkgever. - Ook het almaar toenemende fileprobleem zorgt ervoor dat werknemers het heft in eigen hand nemen en zelf naar slimmere manieren van werken gaan zoeken. Inmiddels is de dagelijkse file reden nummer één voor mensen om een andere baan te kiezen. (Zie ook ‘Nooit meer in de file staan’.)
- Tot slot jaagt ons ongunstige belastingklimaat talent naar het buitenland: jaarlijks vertrekken er in totaal 133.000 Nederlanders, van wie slechts 6000 gepensioneerden. Het gaat voornamelijk om goed opgeleiden tussen de 20 en de 40 jaar die Nederland met huis en haard verlaten. Dat is een schrikbarende ontwikkeling.
Werkgevers zullen dus fundamenteel anders naar arbeid moeten gaan kijken. Bijvoorbeeld door de huidige focus op de aanwezigheid van werknemers te verruilen voor een focus op prestatie middels contracten die melden wat iemand moet doen, en niet hoe, waar en wanneer.
De vijver is veranderd en de vissen ook. Het is de hoogste tijd voor de werkgever om te gaan deelnemen aan een nieuwe vorm van hengelsport.
Herziene versie: 1 december 2010
Bronnen:
L. Woudtstra, ‘Veel banen lossen vergrijzingsprobleem niet op’. In: Het Financieele Dagblad. 22 oktober 2007.
H. Volbeda, H van der Steen, ‘Wekgever vist in lege vijver’. In: Het Financieele Dagblad. 14 januari 2008.
Rikco Pardoen, ‘Thuiswerken remedie tegen files en arbeidstekorten’. www.businesscompleet.nl. 28 februari 2008.
A. Kleijwegt, ‘Mantelzorg breekt werkgever op’. In: Het Financieele Dagblad. 31 maart 2008.
Auteur: Wiebe Zijlstra | 20 april 2008 | Copyright Wiebe Zijlstra
Gerelateerde artikelen:
- Nieuwe douaneregels dwingen de hele logistieke keten tot investeren
- Visie en durf basis voor sociale innovatie
- Gaat het nu om beleid, kleinschalig wonen, zorgverzekeraars of ook nog om een goede zorgverlening
- Meer productiviteit en tevreden medewerkers door thuiswerken
- Als managers zouden managen, dan zou het fileprobleem zijn opgelost