Inhoudsopgave

1. Kennis en economische waarde 
2. De waarde van kennis in historisch perspectief 
3. Consolidatie van kennis en macht 
4. Ontwikkeling kennis in de laatste decennia 
5. Kennis in toekomstperspectief 
6. Conclusie 

1.  Kennis en economische waarde

Iedereen kent het gezegde “Kennis is macht”.  Dit statement is in hoge mate bepalend geweest voor de wijze waarop in het verleden omgegaan is met kennis, kennisdeling en kennismanagement.
Essentieel voor de economische waarde van kennis is, dat er afnemers voor de kennis zijn, die ervoor willen betalen. De economische waarde van een zeer brede, algemene kennis is nagenoeg nihil. Misschien kan deze algemene kennis in een televisiequiz omgezet worden in een prijs, maar daarmee houdt het ook wel op. De typische kennisquiz ‘Twee voor Twaalf’ maakt wel duidelijk, dat als een vraag gemist wordt, er vaak voldoende bronnen zijn waaruit men kan putten om de gevraagde kennis snel te verwerven.
Specifieke kennis daarentegen kan zeer waardevol zijn. In de afgelopen tien jaar verdienden alleen al in Nederland adviseurs vele miljarden door de specifieke kennis die zij bezaten. Maar de behoefte aan adviesdiensten neemt tegenwoordig in hoog tempo af. Moeten we hieruit concluderen dat de economische waarde van kennis daalt? Of is er misschien iets anders aan de hand?

2.  De waarde van kennis in historisch perspectief

Hoewel het woord kenniseconomie nog maar pas is uitgevonden, speelt het begrip al sedert de oudheid een belangrijke rol. Een eerste voorbeeld is het ontstaan van onderscheid tussen jagers en niet-jagers die zich verenigden in dorpen.
Het Romeinse rijk is een volgend voorbeeld.  De Romeinen beschikten over superieure kennis over oorlogsvoering en het organiseren hiervan. Toen zij echter hun doel hadden bereikt (een wereldrijk), werd nog uitsluitend gedacht in consolidatie. Het bezitten van macht werd de belangrijkste doelstelling. Dit leidde tot domme gruwelijkheden, die voor de onderdrukten de impuls waren hun achterstand op de heersers in oorlogsvoering in te halen en hen te verslaan. Ze kregen daar ook alle tijd voor.
Ook de industriële revolutie werd veroorzaakt door een combinatie van kennis en het vermogen om deze te organiseren. De westerse wereld was hierdoor in staat de arbeidsproductiviteit fors op te schroeven en waarde te creëren. Ondanks dat er het nodige fout ging in de verdeling van de opbrengsten, steeg het welvaartspeil in de Westerse wereld aanzienlijk. Essentieel in deze ontwikkeling was dat kennis overgedragen kon worden om zo continuïteit te creëren. De belangrijkste kloof  tussen rijk en arm was de toegang tot de nieuwste kennis (tot voor kort geografisch bepaald). De vaardigheid om te lezen en te schrijven bepaalde of men wel of geen toegang kreeg tot de beschikbare kennis. Protectionisme was dus niet nodig.
In de afgelopen decennia zijn er echter een aantal ontwikkelingen, die de voorsprong van de westerse wereld gebaseerd op de kenniseconomie bedreigen:

• Het onderwijs in de derde wereld verbetert, zodat steeds meer mensen toegang krijgen tot actuele kennis.
• Via de informatietechnologie en internet is de toegang tot kennis voor iedereen in deze wereld beschikbaar.
• De westerse wereld oriënteert zich op de consolidatie van (economische) macht in plaats van op het behouden van de kennisvoorsprong.

De eerste twee ontwikkelingen zijn toe te juichen. Het derde punt baart uiteraard zorgen en kan ertoe leiden dat de huidige westerse samenleving de val van het Romeinse rijk gaat volgen.

3.  Consolidatie van kennis en macht

In de huidige wereld is geld het belangrijkste middel om macht te verkrijgen. De ontwikkeling hier naartoe heeft plaatsgevonden in de jaren 90. De westerse riep geld uit tot het hoogste goed. Innovaties zijn hierdoor praktisch gezien alleen het terrein van grote bedrijven, die er de economische middelen voor hebben. Niet dat ze het zelf doen. Als een innovatie succesvol blijkt te zijn, dan wordt deze gewoon gekocht.

• Bedrijven met veel geld kunnen, omdat zij kunnen investeren in marketing communicatie, bedrijven met wellicht een superieur product overschreeuwen of middels acties wegdrukken en zo hun semi-monopolisme beschermen. Microsoft, KPN en Albert Heyn zijn hiervan bekende voorbeelden. Als dit echter niet gepaard gaat met innovatie, dan zal uiteindelijk de samenleving hiervoor de rekening gepresenteerd krijgen. Want geld verdienen zonder waarde te creëren betekent eenvoudig, dat er ook verliezers moeten zijn.
• Budgettaire tekorten van overheden leiden onmiddellijk tot besparingen, die in veel gevallen niet intern doorgevoerd worden, maar verhaald worden op de welvaartsstaat of op het faciliteren van ontwikkelingen. Zeker in de huidige situatie speelt sturing op geld een centrale rol en investeringen in het behoud van de voorsprong (Lissabon) worden wel met de mond beleden, maar vooral niet gefinancierd.
• Ook de wetenschap gaat gebukt onder het juk van de kostenbeheersing; universiteiten krijgen meer en meer de taak om studenten in de gestelde tijd gediplomeerd af te leveren in plaats van broedplaats te zijn voor innovatie en onderzoek.

Kortom, door de focus op geld verandert onze samenleving van een kenniseconomie naar een economie waarin macht beschermd wordt ten koste van verandering en vooruitgang. We komen terecht in de vicieuze cirkel van het oplossen van problemen, die in feite alleen veroorzaakt werden door de vorige oplossing, die niet echt een oplossing bleek te zijn.
Vroeger leerden we op school dat netto winst het verschil was tussen inkomsten en uitgaven. Gezien het belang van winst voor de financiering zijn begrippen als EBITDA en andere kreten uitgevonden. Dit heeft vervolgens weer geleid tot het creëren van de Sarbanes-Oxley Act en in Nederland tot de Code Tabaksblad voor Corporate Governance.
Het vooroverleg, dat vroeger in de bouwwereld heel gebruikelijk was, omdat voor alle partijen gold ‘leven en laten leven’, is ontaard in een praktijk die nu alleen omschreven kan worden met de term bouwfraude, en die bedrijven en klanten dwingt meer geld uit te geven, zonder dat daarvoor waarde gecreëerd wordt.
De boekhoudschandalen vliegen ons de laatste jaren om de oren. De westerse samenleving begint het vertrouwen te verliezen in haar regeerders, haar medemensen en haar bestaanszekerheid. Het zijn typische de kenmerken van een samenleving die niet meer met haar ontwikkeling maar met consolidatie bezig is. En de rest van de wereld glimlacht en gaat uiteraard verder met haar ontwikkeling.

4.  Ontwikkeling kennis in de laatste decennia 

In de afgelopen eeuw hebben ontwikkelingen in de wereld elkaar in hoog tempo opgevolgd. In de tachtiger jaren werd een nieuwe methode gevonden om geld te verdienen met kennis: de consultancy.
Kennis werd verpakt in mensen met nette pakken en aangeboden in hapbare brokken van uren*tarief. Gezien de vele geheimenissen die marketing, kwaliteit, bedrijfsvoering, finance en ICT nog hadden, bleek dit een gouden greep te zijn om kennis te verzilveren. Dankbaar namen de consultancy bureaus het applaus voor betere bedrijfsresultaten in ontvangst en hielden deze minder presterende organisaties voor als worst, om binnen te komen.
De economische hik-up begin jaren negentig werd aangegrepen om bedrijven duidelijk te maken dat de integrale aanpak ontbrak en dat meer consultants met nog meer geïntegreerde oplossingen tot nog meer businessvoordeel zouden kunnen leiden. Doel hierbij was consolidatie van de bestaande praktijk en zeker niet het ontwikkelen van nieuwe kennis.
Marktleiders bij de toeleveranciers en consultancy bureaus sloegen de handen ineen en er werd zorgvuldig gewaakt over de onderlinge promotie en het handhaven van complexiteit. Initiatieven gericht op daadwerkelijke verbetering werden ofwel in de kiem gesmoord dan wel opgekocht.
Continu werden er nieuwe hypes gecreëerd, om bedrijven toch maar zoveel mogelijk consultants in te laten huren en de angst voor (het mislopen van) de hypes werd zorgvuldig gevoed (beveiliging, millennium,  dotcom etc).
Nooit is er dan ook zoveel geld verdiend met kennis als in de laatste jaren van de vorige eeuw, en het gevolg was dat eigenlijk iedereen uit het oog verloor dat kennis niet primair een middel is om geld te verdienen, maar dat het de enabler is voor verdere ontwikkeling, waaraan een samenleving haar continuïteit dankt.
Begin deze eeuw kwam echter de klap.

• De millenniumovergang verliep zonder de voorspelde drama’s.
• De economie bleek zeer kwetsbaar en belandde zelfs in een recessie, waar op dubbelcijferige groei was gerekend. We keken niet meer naar de groei van ons BNP maar naar de groei van ons geld.
• De dotcom-zeepbel spatte uiteen en de nieuwe economie bleek niet te bestaan.
• En op 11 september bleek dat Bin Laden op eenvoudige wijze alle beveiliging kon omzeilen en in staat was het gevoel van onzekerheid met betrekking tot de bestaanszekerheid en de medemens in één keer zo’n slag toe te brengen, dat dit de prioriteiten in de westerse wereld tot op de dag van vandaag heeft veranderd. Het werd duidelijk dat je kennis kunt aanwenden om de wereld te veranderen en een voorsprong te creëren.
• Boekhoudschandalen maakten duidelijk dat kennis zo kan worden toegepast dat je winst kunt genereren, zonder dat er sprake is van waardecreatie.

Wat Bin Laden heeft gedaan kunnen we alleen maar verafschuwen, maar hij heeft wel aangetoond dat hij in enkele decennia voorbereidingstijd, door te investeren in het opbouwen en ontwikkelen van zijn netwerk, in staat bleek om de westerse wereld duurzaam te laten wankelen. Zou deze les later in de geschiedenisboeken niet wel eens minstens zo belangrijk kunnen zijn als de directe gevolgen van zijn daad?    

5.  Kennis in toekomstperspectief

Dat de geschiedenis zich vaak herhaalt, is een bekend gegeven. Ook nu is dat risico niet onaanzienlijk, gezien de ontwikkelingen die ook nu nog plaatsvinden:

• de Europese gedachte, die nog vooral gebaseerd is op economische beginselen en consolidatie;
• consultancy bureaus, die bedrijven helpen om in hoog tempo werkgelegenheid te exporteren, zonder hun maatschappelijke verantwoordelijkheid te nemen om zelf ook te investeren in kennis waarmee werkgelegenheid gecreëerd kan worden.
• de politiek, die gebaseerd is op de niet meer bestaande tegenstelling tussen links en rechts, waardoor er voor de burger weinig meer te kiezen blijft dan de blauwe ogen van de lijsttrekker;
• de ‘lost-generation’, die de kwaliteit van haar leven als hoogste waarde beschouwt.

Gelukkig zijn er ook positieve signalen:

• Non profit organisaties worden zich steeds meer bewust van het feit dat ze klantgericht dienen te werken.
• Bedrijven beginnen steeds beter te begrijpen dat winst behalen uit bedrijfsvoering en het bieden van toegevoegde waarde de basis is voor continuïteit. Kunstmatig opdrijven van financiële winsten wordt weer not-done. Facilitaire processen als marketing, finance, ICT enzovoort moeten weer in dienst komen te staan van het primaire proces.
• Steeds meer bedrijven en consumenten eisen oplossingen met toegevoegde waarde van hun leveranciers. Mooie praatjes worden niet meer gekocht.
• In de politiek wordt gesuggereerd dat misschien de PvdA en VVD moeten fuseren om een nieuwe duidelijkheid te scheppen voor de kiezer.

Echter mist in de westerse wereld nog vaak de bereidheid om daadwerkelijk te investeren in kennis, in toepassingen waarmee we weer voorop lopen in de wereld, in het BNP. Het korte termijn financiële succes weegt veelal zwaarder dan de continuïteit van de samenleving en dus van de consumenten, die uiteindelijk bereid gevonden moeten worden weer te gaan kopen. Het is zorgelijk dat het consumentenvertrouwen ondanks de oplevende economie niet verbetert. Blijkbaar staan de verbeterende financiële resultaten van bedrijven nu ineens los van het begrip welvaart. Maatschappelijk verantwoord en duurzaam ondernemen zijn begrippen, die in jaarverslagen graag worden gebezigd.
Om de kenniseconomie te laten herleven, zijn er visionairs nodig, die ook de capaciteit hebben om hun visie te organiseren. Van overheden en universiteiten hebben deze visionairs echter weinig te verwachten. Het zal toch niet zo zijn dat Bill Gates de geschiedenis in zal gaan als de redder van de westerse wereld?

6.  Conclusie

De extreme wijze waarop waarde momenteel wordt vertaald in financiële middelen betekent, dat succes van bedrijven en mensen veelal afgemeten wordt aan hun financiële middelen. Hierdoor is het creëren van duurzame waarde in de afgelopen tien jaar zodanig in het slop geraakt, dat slechts consolidatie en/of uitbreiding van de financiële positie als het hoogste goed wordt beschouwd.
Als de westerse wereld haar welvaartspeil wil behouden, moet zij beseffen dat zij continu moet bijdragen aan het creëren van waarde.

• Voor bedrijven betekent dit dat zij veel waarde moeten bieden voor hun geld en dat ze moeten investeren in hun toepassingsgerichte oplossingen en hun leveringsproces om een steeds hogere productie te behalen met afnemende middelen.
• Voor overheden, universiteiten en bedrijfsleven betekent dit dat zij continu op zoek moeten om grenzen te verleggen. Uitmelken en delen van bestaande kennis is niet meer voldoende. Nieuwe kennis moet gecreëerd worden.

Niet iedereen hoeft zelf die visionair te zijn. Maar laten we als samenleving visionairs in elk geval de kans geven om ook daadwerkelijk waarde te creëren, zonder dat we ze direct afrekenen op hun financiële rendement. (Zie ook ‘Waardecreatie belangrijker dan geld en macht’.)

Herziene versie: 11 augustus 2011

Download: