Inhoudsopgave

1. Inleiding
2. Wat is stress?
3. Hoe herken je stress?
4. Oorzaken van stress
5. Oplossingen

1. Inleiding

‘Ik presteer het beste onder druk’,
‘Ik moet een deadline hebben, anders kan ik niet werken.’
Of
‘Van hard werken is nog nooit iemand ziek geworden.’
Klinkt dit bekend? Ofschoon deadlines en werkdruk vaak een aanjager zijn binnen een organisatie, een middel om de bedrijvigheid in gang te houden, is stress tegelijkertijd volksziekte nummer één. Chronische vermoeidheid, burn-out en noodgedwongen ’sabbaticals’ zijn hier voorbeelden van. De werkdruk die wordt ervaren onder medewerkers in Nederland is nog nooit zo hoog geweest. Wat is stress eigenlijk. Wat is gezonde stress en wanneer wordt stress contraproductief? Hoe herken je de signalen? Als iemand niet kan omgaan met werkdruk, is hij of zij dan ongeschikt voor de functie of heeft de werkomgeving er ook mee te maken? Deze vraagstukken spelen in veel organisaties en branches maar hoe ga je ermee om? Hoe manage je stress, wat maakt het verschil tussen afbranden en ontbranden? 

2. Wat is stress?

Stress is het moderne woord voor een lichamelijke reactie op een extern gevaar. Letterlijk betekent stress ‘druk’ of ’spanning’. Wanneer iemand ‘gestresst’ is, heeft men last van spanningen. Stress heeft een negatieve connotatie. Er wordt pas van stress gesproken wanneer de persoon hinder ondervindt van die spanningen. Echter, stress is ook positief en functioneel. Hoe stress ervaren wordt, blijkt afhankelijk te zijn van de interpretatie van de situatie waarin men zich bevindt. Stress kan dus zowel negatief, schadelijk en ongezond zijn als positief, functioneel en plezierig.
Stressreacties spelen een grote rol in het overleven van de soort mens en stellen ons vandaag de dag in staat om, met de bijl boven het hoofd, tot uitzonderlijke resultaten te komen. De mens heeft zich altijd, al lang voordat de mens een mens was, moeten handhaven in de omgeving. Letterlijk over lijken. Eten of gegeten worden geldt hier als credo. Om het lichaam in de juiste staat van paraatheid te brengen om te vechten of te vluchten reageert het volgens het AAS (Alarm Aanpassings Syndroom) in drie stappen:

1. alarmfase (lichamelijke veranderingen zoals zweten, hartkloppingen, verhoogde bloeddruk, kippenvel)
2. weerstandsfase (lichaam past zich aan de stresssituatie aan)
3. uitputtingsfase (als de stress te lang aanhoudt, raakt de energie uitgeput en wordt lichamelijke weerstand afgebroken)

Een stresssituatie zorgt voor een explosie van lichamelijke reacties, die ons in staat stelt om buitengewone prestaties te leveren in een heel korte tijd (alarmfase). In de oertijd kunnen we hier denken aan een strijd met een beer. De hele psychische en hormonale huishouding wordt hiervoor op scherp gezet. Adrenaline is een van de meer bekende stoffen die hierin een rol speelt. Aansluitend, als de stressbron aanhoudt, past het lichaam zich aan en verblijft in een permanente staat van paraatheid (weerstandfase). Wanneer de stressbron continu aanhoudt raken lichaam en geest zodanig vermoeid dat de uitputting toeslaat. In plaats van alert en energiek is men nu juist moe en afgestompt. Om weer in ‘normale’ toestand terug te komen zal men eerst moeten ontspannen en opladen. 

3. Hoe herken je stress?

Stress op zich is niet verkeerd. Een gezonde dosis stress kan helpen om tot een betere prestatie te komen. Het geven van een belangrijke presentatie aan die grote prospect of het directieteam gaat vaak juist zo goed omdat je door de spanning extra scherp bent. Spanning en zelfs boosheid kan worden omgezet in actie of kan helpen tot een optimale prestatie te komen. Stress is de motor van de bedrijfsvoering en motiveert mensen in de uitoefening van hun werk.
Hoe stress ervaren wordt, kan van persoon tot persoon verschillen. De ene mens kan meer hebben dan de ander.
Welke symptomen kunnen stress omschrijven? Wat maakt herkenbaar of een persoon niet gewoon gespannen is, maar daadwerkelijk overspannen begint te worden? Onderstaande symptomen zijn indicatoren hiervoor. Dat wil zeggen, iemand die bijzonder veel stress ervaart zal deze symptomen bezitten. Het omgekeerde, (een deel van) de symptomen bezitten, wil niet per se aangeven dat iemand overspannen is.
 
Symptomen van stress:

1. lichamelijke signalen: verhoogde bloeddruk, hartkloppingen, spierpijn, vermoeidheid, hoofdpijn, duizeligheid, vermoeidheid
2. psychische signalen: lusteloosheid, somberheid, snel geïrriteerd zijn, snel oververmoeid zijn, gejaagdheid, slapeloosheid, niet kunnen genieten en ontspannen, piekeren, concentratiestoornissen
3. gedragsmatige signalen: te veel alcoholgebruik, te veel roken, te veel en gehaast eten, druk en veel praten, klagen, cynisme, tot niets meer komen, verminderde output op het werk

4. Oorzaken van stress

Oorzaken van stress zijn in twee categorieën weg te zetten: persoonsgebonden en omgevingsgebonden oorzaken. Wanneer we naar omgevingsgebonden oorzaken kijken hebben we het vooral over de werkvloer. En bij de persoonsgebonden oorzaken hebben we het met name over de medewerker, het individu.
 
Omgevingsgebonden oorzaken

• arbeidsinhoud (te veel werk, te weinig, te moeilijk, te gemakkelijk, onduidelijkheden)
• arbeidsomstandigheden (lawaai, ergonomisch slechte werkmiddelen, gebrek aan privacy)
• arbeidsvoorwaarden (lage beloning, kortdurende contracten, geen doorgroeimogelijkheden, onzekerheid, )
• arbeidsverhoudingen (slechte wijze van leidinggeven, te weinig zeggenschap, spanningen tussen afdelingen, geroddel enz.)

Deze oorzaken kunnen in allerlei combinaties voorkomen. Veelal maken ze deel uit van twee hoofdkenmerken. Deze twee kenmerken bepalen in hoeverre iemand stress ervaart op het werk. De hierboven genoemde stressbronnen zijn dan ook te scharen onder deze twee kenmerken:

1. workload: de drukte en zwaarte van het werk
2. invloed: de hoeveelheid regelmogelijkheden / mate van invloed die men heeft op de uitoefening van het werk. 

De combinatie van deze twee factoren levert de volgende matrix op:

Kwadrant 1:
Wanneer er veel van iemand verwacht wordt en weinig regelmogelijkheden zijn, is de kans groot dat iemand overbelast zal raken. De klassieke ’sandwich’ waarin de middle manager zich bevindt is hier exemplarisch. Aan beide zijden wordt er aan iemand getrokken, je draagt veel verantwoordelijkheid, wordt overal op aangekeken en afgerekend. Tegelijkertijd is je invloedbereik, het mandaat wat je hebt gekregen, beperkt. Vaak moet je roeien met de riemen die je hebt gekregen en draag je wel de lasten maar niet de lusten. Leer er maar mee leven! Juist voor deze groep is het erg belangrijk stress kwijt te kunnen of stoom af te blazen. Immers, de mogelijkheden daartoe zijn op het werk in mindere mate aanwezig.
 
Kwadrant 2:
Ofschoon er heel wat op je bordje ligt in deze functie, kun je gelukkig ook het een en ander beïnvloeden. Je hebt invloed op de planning, een zekere beslissingsbevoegdheid en op zijn minst de mogelijkheid om je mening te ventileren. Werkdruk en stress spelen hier zonder meer een rol, maar de risicofactor is hier kleiner. Een dergelijke positie zal eerder als uitdagend worden ervaren.
 
Kwadrant 3:
Zowel de lage werkdruk als de grote vrijheid bieden erg weinig reden voor spanning. Geen deadlines, geen dilemma’s. Er is hier ook in mindere mate sprake van een uitdaging. De werkdruk ligt laag. In hoeverre bestaan deze functies nog vandaag de dag?
 
Kwadrant 4:
Wanneer je werk niet zwaar is en je hebt weinig regelmogelijkheden, dan doe je waarschijnlijk saai, routinematig werk. Je draagt geen verantwoordelijkheden en er zal ook weinig belangstelling of waardering zijn voor je werk. Ofschoon je geen werkdruk ervaart, kan een dergelijke positie voor een ‘high achiever’ bijzonder ongelukkig zijn. 
 
Als we nog even verder kijken naar het vierde kwadrant, zien we iets vreemds. Een niet stressvolle omgeving kan wel spanning veroorzaken. Aansluitend klinkt die baan in kwadrant twee wel heel aanlokkelijk, maar iedereen weet dat ‘uitdaging’ een eufemisme is voor onuitvoerbaar. Er zullen genoeg mensen zijn die uit ervaring bedanken voor deze uitdagende functie. Ze worden er véél te gestresst van. Naast omgevingsfactoren alleen spelen ook andere factoren een rol.
 
Persoonsgebonden oorzaken
 
Zijn er persoonsfactoren te benoemen die van invloed zijn hoe je stress ervaart? Kan de ene persoon meer verduren dan de ander? Zoals eerder aangegeven is een belangrijke eigenschap in hoeverre iemand in staat is weer op te laden en te ontspannen. Draag je je werk met je mee of zet je gemakkelijk een knop om? Een hoge mate van perfectionisme zal het niet gemakkelijker maken om al de deadlines en verantwoordelijkheden los te laten en eerst eens even een nachtje slapen over je kopzorgen. Ben je niet assertief? Kun je geen nee zeggen? Hiermee bederf je je eigen invloedbereik op je werk en ga jij met iemands anders attachékoffer vol deadlines naar huis. Durf je geen problemen aan te kaarten? Is het ‘not done’ om hulp te vragen? Op deze wijze neemt de workload nooit af en lost de situatie niet op. Niet durven delegeren omdat je alles zelf in de hand wilt houden, de lat te hoog leggen, een torenhoge ambitie, al deze kenmerken kunnen stress veroorzaken. Als je van jezelf altijd moet en nooit een avond vrij neemt, loop je vanzelf tegen de muur.
 
Naast deze karaktereigenschappen speelt ook een heel ander fenomeen mee. Of je van werkdruk ook daadwerkelijk de negatieve gevolgen ondervindt, hangt niet samen met de situatie alleen, maar vooral ook met de interpretatie ervan.
Voor de een is het geven van een presentatie reden om last te krijgen van hoofdpijn, slapeloosheid en ongelofelijk veel spanning. Voor de ander betekent zo’n presentatie juist een uurtje in het spotlicht.
Stress heeft dus te maken met je eigen interpretatie van de situatie. Ben je zeker van je kunnen, draai je op routine, kleine kans dat er veel spanning bij komt kijken. Daarnaast is het belangrijk te kijken naar de verhouding van enerzijds de eisen die je jezelf oplegt en de eisen die je omgeving je oplegt. Vaak zijn de eisen die we onszelf opleggen strenger dan die van de omgeving. Mensen waar dit voor geldt, gebruiken vaak het werkwoord ‘moeten’; ze moeten veel van zichzelf.
 
Samenvattend vallen de persoonsgebonden eigenschappen uiteen in twee categorieën: 

• Persoonlijkheidseigenschappen:
  • assertiviteit
  • perfectionisme
  • behoefte aan controle
  • te hoog ambitieniveau
• Persoonlijke beleving/ interpretatie van de situatie

5. Oplossingen

Stress is persoonsgebonden en situatiegebonden. Het afstemmen van de persoonseigenschappen, persoonlijke kwaliteiten en ervaringsniveau op de eisen en karakteristieken van de functie is dus de meest effectieve manier om stress te voorkomen. De kosten van contraproductiviteit worden nog wel eens onderschat. Iemand die door stress slecht functioneert, verspreidt een olievlek van inefficiëntie en onrust om zich heen. Het artikel ‘Wat kost een ineffectieve manager’ gaat hier dieper op in.
Wanneer stress echt contraproductief wordt is dus mede afhankelijk van de persoonlijke beleving van de werkdruk. Er is niet een generieke stressvolle situatie te benoemen. Deels kun je leren omgaan met stress en de negatieve gevolgen hiervan. In de klinische wereld heet dit coping. Anderzijds kan de ene persoon gewoon beter omgaan met spanning en werkdruk. Niet iedereen is in de wieg gelegd voor erg veeleisende beroepen zoals luchtverkeersleider of piloot. Tegelijkertijd kunnen mensen schitteren in heel lastige situaties. Latente kwaliteiten kunnen door een situatie opeens saillant worden. 
 
Wanneer we het bovenstaande in acht nemen, is het evident dat het wegnemen van stress op de werkvloer niet zo eenvoudig is als het plakken van een pleister. Wat echter duidelijk valt op te maken is dat de afstemming tussen de persoon en de organisatie (d.w.z. de functie), de PO-fit hierin een wederkerende rol speelt. Een duidelijk profiel van de functie, de taken en resultaatgebieden is hierin noodzakelijk. Vervolgens moet er een even goede inschatting worden gemaakt van de kwaliteiten en eigenschappen van de persoon. Selectietools als assessment centers, gestructureerde selectiegesprekken en persoonlijkheidsvragenlijsten zijn hier uitermate geschikt voor. Zowel de persoonsgebonden eigenschappen als de functie- en omgevingsfactoren zullen op elkaar moeten worden afgestemd. Des te beter dit gebeurt, des te kleiner is de kans dat een medewerker tenslotte aan stress ten onder gaat, met alle negatieve gevolgen van dien.
 
Een deel van deze persoonsfactoren is te veranderen. Je kunt leren assertief te worden. Je kunt leren delegeren. Echter, als je bijzonder perfectionistisch bent ingesteld, zul je nooit de kantjes eraf gaan lopen. In het laatste geval kun je alleen leren omgaan met je valkuilen.
Voorbeelden van interventies op persoonlijk vlak zijn:

• assertief leren omgaan met de werkomgeving
• het actief mobiliseren van je sociale netwerk en sociale ondersteuning
• verstandige leefgewoonten die tot een goede conditie leiden (die preventief kan werken op stress). Sporten, bewegen en verandering in bewegingspatroon spelen hierin een belangrijke rol
• leren ontspannen
• een klankbord gebruiken: spreken over moeilijke of stressvolle situaties met naasten
• leren de subjectieve beleving van stress bij te stellen en een positieve meer zelfzekere werkbeleving aanleren
• effectief tijdsbeheer, waarbij je leert je stressbronnen beter beheersbaar te maken.

Deze interventies of copingstrategieën zijn aan te leren via coaching of begeleiding op de werkvloer.
 
In het ontspannen speelt ook naast het werk ook de thuissituatie een rol. Als het thuis even onrustig is als op het werk, kun je nooit opladen. Verder, het sociale netwerk, iemand waarbij je je ei kwijt kunt, is een noodzaak. Politieagenten gaven aan niet de kritieke werksituaties als bijzonder stressvol te ervaren, maar wel gebrek aan vertrouwen in het kunnen van collega’s en gebrek aan de mogelijkheid om je verhaal kwijt te kunnen. Steun uit je sociale netwerk heeft een bufferende werking op de negatieve effecten van een hoge werkdruk en veeleisende baan. Je moet ‘op mensen kunnen bouwen’ of ‘er van op aan kunnen’
 
Aan een goede werkgever de taak om enerzijds te onderzoeken of de juiste persoon op de juiste functie wordt gezet. Het vaststellen van de persoonskenmerken, kwaliteiten en valkuilen voorafgaand aan het bekleden van een functie, speelt hierin zonder meer een rol. Aansluitend kunnen werkomstandigheden eveneens geoptimaliseerd worden. Welke stressfactoren te beïnvloeden zijn is hierin de leidraad. Invloedbereik en workload spelen in vrijwel alle situaties een rol.

Download: