Inhoudsopgave

1. Bescherming vitale infrastuctuur: denkfout
2. Uitbreken van een pandemie
3. Doorbraak van de Hondbossche Zeewering
4. Het gaat niet om publiek-private samenwerking
5. ‘Shit happens’

1. Bescherming vitale infrastuctuur: denkfout

Op de website van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties schrijft minister Guusje ter Horst:

‘Bescherming van de vitale infrastructuur is een essentiële voorwaarde voor crisisbeheersing. Omdat de meerderheid van die vitale infrastructuur in beheer is van het bedrijfsleven en in enkele gevallen ook van de medeoverheden, zullen de ministeries nauw samenwerken met het bedrijfsleven en de medeoverheden.’

Dit klinkt alleszins verstandig. Het getuigt echter ook van één heel grote denkfout, die zelfs tot het bankroet van de BV Nederland kan leiden. Bescherming van de vitale infrastructuur kent twee aspecten:

• voorkomen dat de vitale infrastructuur getroffen wordt door een calamiteit;
• adequaat reageren in het geval een calamiteit toch plaatsvindt, waarbij het gaat om het beperken van de vervolgschade of indirecte schade, die een veelvoud kan zijn van de directe schade.

In haar probleemstelling vergeet de minister het tweede aspect. De helikopter die onlangs in de Bommelerwaard tegen een hoogspanningskabel vloog, veroorzaakte een directe schade van ’slechts’ enkele tientallen miljoenen euro’s. De vervolgschade door de stroomuitval bedraagt naar schatting echter tweehonderdmiljoen euro, doordat er niet was nagedacht over een snel herstel van een hoogspanningsleiding op die plaats.
De directe schade van 11 september was groot. De indirecte schade bedraagt echter een veelvoud van de directe schade. We zien deze in de vorm van oorlogen in het Midden Oosten als gevolge van het ontstane wantrouwen en draconische beveiligingsmaatregelen, noodzakelijk gemaakt door de toegenomen haat tegen moslims in het Westen. Dit alles vormt het resultaat van niet vooraf nadenken over een adequate communicatiestrategie in geval van een grootschalige aanslag in de USA.
Minister ter Horst echter ziet deze vervolgschade totaal over het hoofd. Er liggen bij de overheid geen draaiboeken klaar hoe te handelen indien een calamiteit toch optreedt en welke uitwijkscenario’s er gevolgd moeten worden als het verlies van vitale infrastructuur toch plaatsvindt. En dat terwijl de overheid via reclamespots de Nederlandse bevolking wel aanspoort om hierop voorbereid te zijn.

2. Uitbreken van een pandemie

Het grootste risico bij het uitbreken van een pandemie is dat Nederlanders massaal besluiten thuis te blijven om zo besmettingshaarden te mijden. Men verwacht tenslotte dat een pandemie tussen de 10.000 en 150.000 dodelijke slachtoffers zal vergen. Als gevolg hiervan zullen vele duizenden bedrijven failliet gaan (openbaar vervoer, luchtvaartmaatschappijen, onderwijsinstellingen, congrescentra, horeca, retail, theaters, pretparken, voetbalverenigingen, sportcentra enzovoort). En dat terwijl voor de gemiddelde werkende Nederlander geldt, dat de kans dat hij slachtoffer wordt waarschijnlijk minder dan 0,001% bedraagt. Als er geen crisiscommunicatieplan klaarligt, om te voorkomen dat iedereen thuisblijft, dan is de BV Nederland na zo’n pandemie failliet. En een pandemie komt statistisch gezien eens in de 30-40 jaar voor. (Zie ook ‘Stilte voor de vogelgriep storm?’.) Toevalligerwijs ben ik ervan op de hoogte dat er draaiboeken klaarliggen. Deze zijn echter gericht op de pandemie zelf en op het organiseren van de slachtofferhulp. Het voorkomen van gigantische indirecte vervolgschade is hierin niet meegenomen.

3. Doorbraak van de Hondsbossche Zeewering

Zoals iedereen waarschijnlijk wel weet, is de Hondsbossche zeewering nabij Petten de zwakste plek in de Hollandse kustverdediging. Als deze zeewering doorbreekt, zal Amsterdam binnen een dag ruim een meter onder water staan. Dat hoeft niet heel erg te zijn als maar wel alle bewoners en werkenden binnen zeg maar ruim een halve dag geëvacueerd kunnen worden naar de Veluwe of verder en daar dan onderdak kunnen krijgen. Ook moeten bedrijven dan hun werkzaamheden vanuit Oost-Nederland kunnen continueren. Vervolgschade in Amsterdam zelf door brand (kortsluiting) en plundering moet natuurlijk ook worden voorkomen. In elk geval kan dan de vervolgschade van deze calamiteit beperkt blijven.

4. Het gaat niet om publiek-private samenwerking

Over de rol van haar departement in de bescherming van de vitale infrastructuur schrijft de verantwoordelijke minister:

‘Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) is als vakministerie verantwoordelijk voor de bescherming van de vitale sectoren ‘openbare veiligheid’ en ‘openbaar bestuur’. Daarnaast  is BZK als coördinerend ministerie belast met de coördinatie, monitoring en toetsing van het totaal. Ook is het ministerie  aanspreekbaar op de sectoroverstijgende maatregelen en op een blijvende samenhang van het totale pakket van beschermingsmaatregelen.’

Als het gaat om preventie, is dit redelijk. Als het gaat om de verantwoordelijkheid bij een calamiteit, is het onzin. Natuurlijk hebben bedrijven en burgers eigen verantwoordelijkheden, maar het is de overheid, die in geval van een calamiteit coördineert en als eerste handelt. Burgers en bedrijven moeten weten waar ze aan toe zijn en wat de overheid gaat doen. Dat is nu echter meestal volstrekt onduidelijk. Weet u in geval van een doorbraak van de Hondsbossche zeewering het antwoord op de volgende vragen?

• Mag ik er als burger op rekenen dat vervoer voor mij wordt geregeld, en zo ja voor mij als individu, of voor mijn gezin, straat, wijk of … Dan weet ik wat ik zelf moet invullen.
• Mag ik erop rekenen dat de overheid zorgt voor voldoende noodhuisvesting. Zo nee, mag ik dan mijn caravan of tent overal neerzetten en zorgt de overheid dan voor aanwezigheid van water en energie?
• Mag ik er als bedrijf op rekenen dat tijdens de calamiteit de brandweer en politie beschikbaar blijven?
• Mag ik tijdens de ontruiming gewoon thuisblijven, als mijn bedrijf/appartement niet wordt bedreigd?

Zo zijn er nog tientallen vragen te bedenken, waarop burgers en bedrijven antwoorden moeten hebben voor het zin heeft een eigen plan te maken, passend bij dit soort calamiteiten.
Als bedrijven in de Bommelerwaard geweten hadden, dat de overheid een ongeluk als dat met de helikopter niet als calamiteit opvat en zij in zo’n geval zelf opdraaien voor de schade, dan hadden veel van deze bedrijven wel een noodaggregaat gehad.
Als ik zou weten, dat de overheid geen communicatieplan klaar heeft liggen als eventueel een pandemie uitbreekt, om te voorkomen dat iedereen thuis gaat zitten, dan zou ik als bedrijf ook geen calamiteitenplan hoeven maken over hoe hier mee om te gaan.
Als de overheid geen duidelijkheid schept over wat van haar verwacht kan worden, dan is het voor burgers en bedrijven vrijwel onmogelijke in het verlengde daarvan continuïteitsplannen te maken.
Als een calamiteit heeft plaatsgevonden, moet er een draaiboek klaarliggen. Dan moet men niet gaan overleggen, afstemmen en samenwerken. Dat is al gebeurd bij het opstellen van het draaiboek. Er zijn dan nog slechts de draaiboeken van overheidsinstanties en bedrijven, die onder een aangewezen bevelvoerder in werking treden.. Daarin zijn ook beslissingen voorgekookt. Bij het in werking treden van het draaiboek wordt er alleen nog uitgevoerd, waarbij gerekend kan worden op de beschikbaarheid van alles wat van tevoren is geregeld. (Zie ook ‘Keuzes en aanpak voor uw Business Continuity Plan BCP of calamiteitenplan’.)
Uitvoeren is alles wat de overheid verplicht is te doen in geval van een calamiteit, en niet op basis van een ‘best effort’, maar op basis van een prestatieverplichting en die is inclusief een voorspelbare communicatie. Want afwezigheid daarvan blijkt in de praktijk de belangrijkste oorzaak te zijn van gevolgschade.

5. ‘Shit happens’

Voorkomen is beter dan genezen. Iedere beveiliger weet echter, dat 100% bescherming niet bestaat en dat juist de laatste 10% meer kost dan de eerst 90% bij elkaar. En juist daarom neem je repressieve maatregelen. Het gaat tenslotte niet om de vitale infrastructuur zelf, maar om de functie van de vitale infrastructuur. En dan leiden er meerdere wegen naar Rome.
Het verwaarlozen van deze repressie en het ontbreken van vooraf goed doordachte maatregelen dreigen ons land te gronde te richten. Een Amerikaans gezegde is: ‘Shit happens’. Dat geldt ook op dit gebied.
Calamiteiten zullen altijd optreden, hoe goed je ook tracht ze te voorkomen. Als je echter niet goed bent voorbereid op calamiteiten, dan zal de vervolgschade de directe schade veruit overtreffen.
Na 11 september waren nagenoeg alle bedrijven uit de Twin Towers weer snel operationeel. Het was volstrekt duidelijk wat de overheid voor die bedrijven zou doen: NIETS. En daar speelden ze op in. De gevolgschade was dan ook zeer beperkt, tot door het ontbreken van een adequate overheidscommunicatie weken later paniek uitbrak.

Daarom deze open brief aan minister Guusje ter Horst van BZK:

Geachte minister ter Horst,

Mag het Nederlandse bedrijfsleven erop blijven rekenen dat de overheid volstrekt niets doet bij eventuele calamiteiten?

Zo nee, zou u dan kenbaar kunnen maken waar wij wel op kunnen rekenen, zodat wij hiermee rekening kunnen houden met onze continuïteitsplannen?

Hoogachtend.
namens het gezamenlijke Nederlandse bedrijfsleven,

Wiebe Zijlstra
ZBC Consultants

Download: