ZBC Kennisbank

Economie is te belangrijk om aan economen over te laten

 

Financiële markten zijn verworden tot een natuurverschijnsel. Tot iets dat je overkomt en dat je niet kunt beïnvloeden. Zeker het feit dat de politiek en de financiële markten zo dicht tegen elkaar zijn aangekropen geeft burgers en bedrijven een gevoel van onmacht. Economie is iets bloedeloos geworden. De menselijke aard als bepalende factor ontbreekt. De mens wordt afgeschilderd als een puur rationeel wezen en dat is hij natuurlijk niet. Dit is de kern van de oratie van Inger Leemans, hoogleraar vroegmoderne geschiedenis aan de VU. ‘Filosofen en historici geven op de Amsterdamse Zuidas colleges aan bankiers, maar de bankiers komen hier eigenlijk nooit iets uitleggen.’ Voor Leemans is dat karakteristiek voor de afstand die er is gegroeid tussen de financiële wereld en de gewone wereld. ‘Statistieken en beurskoersen, de beelden die tegenwoordig worden gekozen om het reilen en zeilen in de financiële markten weer te geven, zijn zakelijk en onpersoonlijk. En áls er al mensen worden afgebeeld, dan hebben ze juist géén grip op de situatie. Op foto’s turen handelaren wanhopig naar beursschermen en in spotprenten springen handelaren van wolkenkrabbers. De Europese schuldencrisis laat eens te meer zien dat de financiële markten als een natuurverschijnsel worden beschouwd, iets waarop de mens denkt geen invloed meer uit te kunnen uitoefenen. De Dow Jones-index wordt gezien als een ijzig hooggebergte. De markten sturen politici en niet andersom.’ Leemans grijpt in haar betoog terug op 1700, een jaar dat tot haar vakgebied hoort. In dat jaar was er al een Amsterdamse beurs. ‘Maar op die financiële markt stond de mens nog wel centraal. Iedereen kon in die dagen de beurs bezoeken om te bekijken hoe de aandelenhandel werd bedreven. Handelaren kon men aan het werk zien. Natuurlijk kwamen er toen ook crises voor, maar mensen wisten wie die hadden veroorzaakt.’

Niet de modellen maar mensen zijn de werkelijkheid

Het irrationele van het menselijk handelen werd in die tijd niet ontkend. Leemans: ‘Die werd juist benadrukt. De beurshandel werd gezien als een gevaarlijk spel. Het stadsbestuur is vanaf de opening van de beurs bezig geweest om de verhitte gemoederen van de in handelslust opgezweepte kooplieden te temperen. Kooplieden werd expliciet verboden om elkaar te slaan of te kwetsen.’ Leemans weet het zeker: de auteurs over de vroegmoderne beurs zouden zich vrolijk maken over onze verbazing over de ongebreidelde speculatiedrift en financiële crises die ons in de afgelopen jaren hebben getroffen. ‘In hun ogen zijn dit essentiële onderdelen van het economisch systeem omdat winzucht en spellust de mens eigen zijn’. In onze tijd  worden mensen verrast door een financiële crisis; in de modellen kon immers niets fout gaan? Leemans: ‘In de huidige tijd is de verbeelding van de financiële markten verarmd en onpersoonlijk, terwijl die markten een veel grotere invloed op het dagelijkse leven hebben gekregen. Meestal zijn het grafieken en statistieken. Films, boeken en andere uitingen verschijnen maar mondjesmaat. Alleen als er een crisis is, proberen we de mens weer centraal te stellen. Er is behoefte aan. Maar we zouden de markten continu moeten verbeelden om een beter begrip te krijgen van de menselijke rol. Wie zitten er achter de computerprogramma’s en de handelsschermen?’

Maak financiele markten weer begrijpelijk

De Nederlandsche Bank, de toezichthouder over de financiële stabiliteit, lijkt na de financiële crisis van 2008 meer oog te hebben gekregen voor de menselijke invloed bij banken. In de prioriteiten voor het toezicht zegt DNB meer dan voorheen te zullen letten op de menselijke dynamiek in de bestuurskamers. Wat is het risicoprofiel van de mensen die de eindverantwoordelijkheid dragen? In het creëren van nieuwe verbeelding ligt volgens Leemans een taak voor historici, filmmakers, journalisten en documentairemakers. En ze voegt er direct aan toe ‘Economie is gewoon te belangrijk om alleen aan economen over te laten.’ Leemans: ‘Want waarom bouwen we wel een Naturalis of een Nemo voor het begrijpen van de natuur en van de natuurverschijnselen? Zoiets zouden we ook moeten oprichten voor een begrip van hoe de financiële markten werken.’

Economie moet weer van de mensen worden

In de afgelopen jaren is er een sterk wantrouwen gegroeid tegen grote instituten. Banken, overheden en ook kerken zijn het slachtoffer geworden van hun eigen medewerkers en de overmoed en arrogantie die ze ontleenden aan het feit dat ze voor dergelijke instituten werkten. Mensen werden mondiger en door de zich steeds verder ontwikkelende techniek ook transparanter. Door misbruik van middelen en macht die hun waren toevertrouwd zijn deze instituten van hun voetstuk gevallen. Ze hebben ons respect verloren. We geloven niet langer in hun nut en we zoeken naar alternatieven. Tegelijkertijd zorgt de zich steeds verder ontwikkelende techniek voor een verandering in onze benadering van ons bezit. Door digitalisering en andere innovaties kunnen we steeds meer ervaren, echter zonder het te bezitten. Het gaat niet om de CD maar om de muziek; het gaat niet om het boek maar om de content. Dan Leahy, oprichter van WeGo.nl verwoordt dit als volgt: ‘In combinatie met de ontwikkeling van de sociale media leidden deze trends tot een ‘vertrouwen-’ of ‘deel-economie. Op internet ontstaan allerlei marktplaatsen waarop individuen zonder risico’s spullen verhandelen of delen. Miljoenen mensen verhuren nu hun appartement via airbnb.com aan volslagen onbekenden. Met WeGo.nu kun je probleemloos je auto aan je buren verhuren’. Deze deel-economie bevindt zich in een beslissende fase. De werkelijke waarde van de marktplaatsen ligt in het feit dat zij democratischer, gelijkwaardiger en minder kwetsbaar zijn dan de economische systemen die we tot nu toe kenden. ‘Vooral daarom voorzie ik in de toekomst een grote rol voor de democratische economie,’ aldus Leahy

Small is beautiful

‘Die economie is veel minder kwetsbaar voor misbruik, omdat zij geen concentratie van macht of middelen kent. Worden die op oneigenlijke wijze aangewend, dan gebeurt dat per definitie op kleine schaal en breidt het zich niet uit’. Daar komt bij dat die economie democratisch is. Iedereen heeft er in gelijke mate toegang toe, iedereen bepaalt zelf in welke mate hij participeert. Deelname motiveert — mensen krijgen iets terug voor hun bezit, het gaat voor hen werken. Je kunt afstand doen van eigendommen die je net zo goed kunt delen: auto, muziek, een vakantiehuis. Alles kan tegen een fractie van de prijs van het bezit worden gehuurd, de keuzemogelijkheid is veel en veel groter. Leahy vervolgt: ‘Ik ben ervan overtuigd dat die democratische economie versneld zal groeien. Niet alleen vanwege het democratische, gelijkwaardige en veilige karakter ervan, maar ook door gebrek aan vertrouwen in traditionele instituten en systemen, de mogelijkheden van internet en het diepmenselijke verlangen zelf over onze middelen te beschikken. Zij zal de systemen die ons zo’n slechte dienst hebben bewezen misschien niet volledig vervangen, maar ons wel de mogelijkheid geven ons lot meer in eigen hand te nemen.’

Master of your own destiny

Als u blijft lopen aan de riem en u toestaat dat deze wordt vastgemaakt aan uw halsband, dan zal de onmacht blijven. U bent het echter zelf, die de keuzes maakt. (Zie ook ‘Nieuwjaarsboodschap 2012: Elk nadeel heeft zijn voordeel’.) De belangrijkste winst nu is, dat u wat te kiezen heeft en u weer meer ‘master of your own destiny’ wordt. Veel mensen hebben echter niet geleerd om zelf keuzes te maken. Zij verwachten dat er voor hen gedacht en gezorgd wordt. Maar die tijd is voorbij. Van zeuren over instituten die zoveel onrecht hebben aangericht, wordt u niet beter. Er zullen nieuwe instituten komen, die ook weer van hun voetstuk vallen door het gedrag van medewerkers, die misbruik maken van de macht en de autoriteit van het instituut. Dat is niet nieuw en valt niet uit te bannen. Met Facebook, Google en allerlei sektes gaat dit ook gebeuren. Probeer te begrijpen wat er in uw omgeving gebeurt en durf hier zelf uw conclusies uit te trekken. De verzorgingsstaat bestaat niet meer en zal ook nooit meer terugkomen. Als u mazzel heeft, hoeft u maar door te werken tot u 67 bent. Het pensioen zal nooit meer worden wat het geweest is en u zult uw schulden gewoon weer moeten aflossen. Als u de tering niet naar de nering wilt zetten, dan zult u ervoor moeten zorgen, dat u de nering naar de tering zet. U bet zelf verantwoordelijk voor uw koopkrachtplaatje. Het kabinet zorgt alleen voor kanslozen. Voor de rest geldt de uitspraak van Mark Rutte: “In Nederland is geen armoede; wel zijn er mensen met een laag inkomen”. Het is geen uitspraak, die politiek minder correct is. Het is een beschrijving van de nieuwe werkelijkheid. De nieuwe werkelijkheid met al zijn voordelen en nadelen. De voordelen zult u echter wel zelf moeten vinden. Gelukkig leven we in een tijd waarin bezit niet nodig is om toch over allerlei voorzieningen te kunnen beschikken. (Zie ook ‘Vrijheid zullen we opnieuw moeten uitvinden’.) Dat betoogde ook Dan Leahy. U zit echter niet meer in een restaurant, waar alles u geserveerd wordt. U zult zelf uw boodschappenkarretje moeten pakken, zelf moeten bepalen wat hierin komt en zelf ook moeten afrekenen. Want de overheid zegt simpel, dat zekerheden uit het verleden geen garantie meer geven voor de toekomst.

Ook oudere werknemers niet kansloos

In het bijzonder geldt dit wanneer u als oudere werknemers ontslag heeft gekregen. Een vaste baan zit er voor u niet meer in. U bent te oud, ook al zal geen bedrijf dit toegeven. Slechts als ZZP’er heeft u nog een kans. Bedrijven willen uw bak met ervaring niet meer bezitten. U bent overgekwalificeerd en aan die overkwalificatie willen ze om diverse redenen niet vast zitten. Dat wil niet zeggen dat ze geen gebruik willen maken van uw kwalificaties. Het is aan u om deze te verhuren. Ondanks de horror-verhalen over ZZP’ers is de tevredenheid onder ZZP’ers groter dan onder werknemers met een vaste baan. Zij zijn ‘master of their own destiny’ en kunnen zelf kiezen, hoe ze de nering naar de tering zetten. Laat economen maar praten over de macro-economie, controllers over bedrijfseconomie. U beslist over uw micro-economie. U zult uw eigen koopkrachtplaatje moeten maken door gebruik te maken van uw eigen verdienvermogen. Anderen leggen u dit op, al durven ze het zo niet te zeggen. Het is niet dat ik het toejuich. Ik wil slechts de boodschapper zijn, die probeert u inzicht te geven.

Bronnen: Dan Leahy , ‘Naar een nieuwe economie’. In: Het Financieele Dagblad. 28 oktober 2011. Pieter Lalkens , ‘Een Nemo over het reilen en zeilen op de financiële markten, dat zou heel mooi zijn’. In: Het Financieele Dagblad. 29 oktober 2011.
DownloadDownload artikel als MS Word document Download artikel als PDF document Print deze pagina Verstuur deze pagina naar een vriend (email)
Auteur(s): Wiebe Zijlstra | 17 januari 2012 | Copyright: ZBC


One Response to “Economie is te belangrijk om aan economen over te laten”

  1. Jeroen van den Heuvel schreef:

    Hoi Wiebe,

    Mooi artikel wederom 🙂
    Een kort puntje wego.nl en wego.nu worden nu door elkaar gebruikt en zijn er verschillende organisaties 🙂

    Mvg
    Jeroen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *