ZBC Kennisbank

Weten en waarde belangrijker dan kennis en geld

 

Ons wereldbeeld is gestoeld op het gedachtegoed van de tweede industriële revolutie. De wereld is maakbaar en geluk is via steeds hogere consumptie te koop. Economische groei is de religie. Maar de grenzen van die groei zijn nu bereikt, of in feite al overschreden. Durf jij jouw kinderen of kleinkinderen uit te leggen hoe de wereld van vandaag in elkaar zit? Dat we zitten in een meervoudige crisis; een financiële crisis, een energiecrisis, een grondstoffencrisis, een klimaatcrisis, een afvalcrisis? Wil jij deze wereld nalaten aan jouw kinderen en kleinkinderen? Moeten zij zich in deze wereld kunnen handhaven?

Als je kinderen vraagt naar hun ideeën over een rechtvaardige wereld, dan komen ze aan met universele waarden die in ieder van ons resoneren: eerlijk delen, voor elkaar zorgen, respectvol zijn, en de zwakkeren beschermen. Kinderen voelen haarfijn aan dat het niet deugt dat wij in rijkdom leven, terwijl anderen sterven van de honger. Maar ergens onderweg naar de volwassenheid zijn wij dat inzicht kwijtgeraakt.
Wat we moeten doen is welvaart niet meer alleen uitdrukken in termen van geld. Natuurlijk draagt materiële welvaart bij aan ons geluk, maar uiteindelijk kan zij ons nooit volledig vervullen. We moeten onder ogen zien dat het ook gaat om fysieke, intellectuele, sociale, en spirituele waardecreatie. We moeten kwantitatieve groei inruilen voor kwalitatieve groei. En we moeten het begrip succes herdefiniëren. Niet materieel succes maar het vermogen om gelukkig te zijn en iets voor anderen te betekenen, moet centraal staan.

Een keerpunt in ons denken

De wereld bevindt zich op een keerpunt. De wereld zoals we die denken te kennen bestaat eigenlijk al niet meer. Omdat we de toekomst nog niet scherp kunnen zien, houden we tegen beter weten in vast aan een verouderd wereldbeeld. Dat moet veranderen.
Eén ding is duidelijk: we kunnen niet doorgaan op de ingeslagen weg. Als we willen voorkomen dat onze beschaving zichzelf om zeep helpt, zullen wij afscheid moeten nemen van het allesoverheersende economische paradigma van de maakbare wereld en dat geluk te koop is. We moeten onder ogen zien dat we te maken hebben met een waardenprobleem. We zijn losgeraakt van onze wortels en hebben het besef verloren van wat de wereld bij elkaar houdt en samensmeedt tot een zinvol geheel. We moeten een nieuwe cultuur ontwikkelen die gebaseerd is op andere paradigma’s en andere waarden. Dat is minder ingewikkeld dan het lijkt, want diep van binnen weten we heel goed wat er nodig is om op een goede manier met elkaar om te gaan.

Samenleven met natuur en buur

Als menselijke soort hebben we alleen maar kunnen overleven door in co-existentie te leven met de natuur en met onze buren. We worden allemaal geboren met het besef dat we als individu minder overlevingskansen hebben dan als collectief, maar ergens onderweg naar volwassenheid raken we dat inzicht kwijt.
We moeten het begrip succes een nieuwe inhoud geven. Niet voldoende geld om geluk te kopen is de kern. Het vermogen om gelukkig te zijn en iets voor anderen te betekenen, moet centraal staan.
Die nieuwe cultuur wordt gedragen door een ander soort denken en handelen. Een ander soort instituties, met een ander soort medewerkers en bovenal: een ander soort leiderschap. We hebben leiders nodig die hun koers niet laten bepalen door externe omstandigheden zoals aandeelhouderswaarde maar door hun intrinsieke motivatie, hun innerlijke stem en hun passie. Ze moeten durven varen op hun innerlijke kompas. De wereld van morgen vraagt om mensen die van binnen naar buiten leven in hun voelen, denken en handelen. Zij komen tot creatievere, onconventionele oplossingen en nieuwe denkrichtingen. Een denken waardoor waarde wordt gecreëerd met als neveneffect, dat er ook geld wordt verdiend. Geld verdienen zonder waardecreatie zou strafbaar moeten zijn.

Belangrijke rol voor het onderwijs

Het herontdekken van onze universele waarden is een opdracht voor ons allemaal. Voor ondernemers,bestuurders, politici, kunstenaars, juristen, economen, wetenschappers, journalisten, artsen, ontwerpers, ingenieurs en last but not least: leraren. Leraren die durven te varen op hun interne kompas.
Volwassenen moeten het goede voorbeeld geven, maar de werkelijke quantum leap kunnen we maken door onze kinderen anders op te voeden en te scholen. Het is cruciaal dat kinderen gesterkt worden in de waarden die nodig zijn in de wereld van morgen en dat ze op pad worden gestuurd met de juiste bagage. Het huidige onderwijs echter levert hetzelfde type mensen af dat de oude wereld heeft gecreëerd. Mensen die onderwezen en ontwikkeld zijn vanuit een sterke focus op het cognitieve en met een economische drive. Onze kinderen worden opgeleid om succesvol te worden in de wereld van gisteren. Maar we willen dat onze kinderen worden opgeleid om gelukkig te worden in de wereld van morgen.
Als we dat willen, moeten we het accent juist niet leggen op taal en rekenen, zoals het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap doet. Dat past in het gedachtengoed van de tweede industriële revolutie. In zijn boek ‘A whole new mind’ stelt Daniel Pink dat het Westen, om te kunnen overleven, een transitie zal moeten maken van een economie die draait op de logische, lineaire kwaliteiten van het informatietijdperk, naar een economie waar inventiviteit, empathie en holistische kwaliteiten centraal staan. Inzicht ontwikkelen in de samenhang der dingen, daar draait het in de toekomst om.
Een tweede misvatting in ons onderwijs is de selectie op puntenscore. Het stimuleert basisscholen om kinderen op te leiden voor de Cito-toets. De toets bepaalt de inhoud van het onderwijs in plaats van andersom. Verder kweekt het huidige onderwijs kinderen die volgen en die zich voegen in het gareel. Om te ‘slagen’ leren we onze kinderen om zich te conformeren, om in een bepaald stramien te denken en risico’s te vermijden. Daarmee worden originaliteit en innovatie in de kiem gesmoord.

Kennis is vluchtig

En dan is er nog de misvatting dat de opdracht van het onderwijs kennisoverdracht is. Daarmee zegt het Ministerie dat kennis de belangrijkste succesfactor is in de nieuwe economie. Terwijl kennis overal beschikbaar is, meestal gratis, en uitermate snel veroudert. Het verwerven van kennis is primair een logistiek probleem. (Zie ook ‘Kennisoverdracht en leren zijn bedrijfseconomische blunders’.) Een deel van onze kinderen gaat straks een beroep uitoefenen dat vandaag nog niet eens bestaat.
Het moet in het onderwijs niet primair gaan om kennis, maar om het ontwikkelen van zelfvertrouwen bij de leerlingen en het versterken van hun vermogen om in gezamenlijkheid complexe problemen op te lossen. Kinderen moeten zichzelf leren kennen, het leuk vinden om te leren, om te onderzoeken, toegerust worden voor een evenwichtig sociaal leven, en voor een leven in co-existentie met anderen en de natuur.
Onderwijs moet kinderen faciliteren zichzelf volledig tot ontwikkeling te brengen, om zodoende een waardevol en zinvol leven te kunnen leiden. Diep van binnen weten we allemaal wat goed en zinvol leven is. Diep van binnen weten we nog steeds, net als vroeger, dat het pas echt goed met ons kan gaan, als het ook goed gaat met anderen. Geluk is niet individueel, maar wordt beleefd in wederkerigheid met anderen.
Waardengedreven onderwijs levert jonge mensen af die hun passie en talent willen gebruiken om een bijdrage te leveren aan de wereld en die dat ook kunnen, omdat ze geleerd hebben hun creativiteit aan te boren en ‘out of the box’ te denken. Ze zijn vertrouwd met hun interne kompas en zijn in staat om van daaruit hun leven en de wereld vorm te geven. (Zie ook ‘Passie en authenticiteit voor jongeren belangrijker dan geld, exclusiviteit en bezit’.)
In een wereld die zo snel verandert als de onze, kunnen we amper voorspellen hoe volgend jaar eruitziet, laat staan hoe de wereld er over 50 jaar uitziet. We kunnen kinderen dus niet de benodigde oplossingen meegeven voor de problemen van de toekomst. Maar we kunnen ze wel leren om op een bepaalde manier te denken, om samen te werken en samen te leven, zodat ze later in staat zullen zijn om op een zinvolle en effectieve manier de problemen van hun tijd te tackelen. De nieuwe wereld vraagt om mensen die beseffen dat het leven niet in eerste instantie om geld draait, maar om verantwoordelijkheid.

Maar niet het onderwijs alleen

Onderwijs is te belangrijk om aan onderwijzers over te laten. Zeker als die bestuurd worden door poltici, die nog vastzitten in de oude denkpatronen. Einstein zei al: “Je kunt een probleem niet oplossen met de denkwijze die het heeft veroorzaakt.”
Als mensen hebben we allemaal dezelfde behoeften: we willen een waardevol leven leiden dat meer waarde omvat dan alleen economische waarde. We willen een zinvol leven leiden. We willen leven en werken in omgevingen waar er zorg is voor elkaar, waar er integriteit is en respect, en kansen voor zelfontplooiing. Ieder mens heeft een moreel kompas en dat kompas is afgestemd op dezelfde universele waarden. We noemen dat ons geweten. In het woord geweten ligt besloten het werkwoord WETEN; we weten wat van waarde is. We hebben geen geldeenheid nodig om die waarden te kunnen uitdrukken. De immateriële baten van waarden zijn evident. Daar wegen materiële kosten niet tegenop.
Dat inzicht zal echter bij een ieder moeten doordringen. Bij politici, docenten, ondernemers, jou en mij. Pas dan kunnen we over 20 jaar trots zijn op deze periode, waarin een nieuw en beter tijdperk is ontstaan.

Bron:
Tex Gunning, ‘Value Based Education’. NIVOZ Lezing. 13 oktober 2011.
Tex Gunning, ‘Onderwijs moet radicaal op de schop’. In: het Financieele Dagblad. 29 oktober 2011.
DownloadDownload artikel als MS Word document Download artikel als PDF document Print deze pagina Verstuur deze pagina naar een vriend (email)
Auteur(s): Wiebe Zijlstra | 9 februari 2012 | Copyright: ZBC


2 Responses to “Weten en waarde belangrijker dan kennis en geld”

  1. […] Weten en waarde belangrijker dan kennis en geld […]

  2. […] Weten en waarde belangrijker dan kennis en geld […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *