ZBC Kennisbank

Waarheid is niet meer gebaseerd op feiten

 

Het Europese project verkeert in gevaar. In meerdere lidstaten rukken anti-EU-partijen op. Brexit is een feit. Nexit is dan wel voorkomen, maar Frexit en Dexit zouden de doodsteek zijn voor de EU. Wat is de oorzaak van deze situatie? Volgens velen komt het, doordat opportunistische populisten te vrijelijk met de waarheid omgaan. Feiten worden verdraaid.

We zijn beland in een post-waarheid-wereld, waarin burgers met onjuistheden worden gevoed. De Britten zijn om de tuin geleid met onjuistheden. Donald Trump verzweeg de negatieve effecten van zijn plannen. Wilders wil ons doen geloven, dat we er beter van worden, als we de gulden weer invoeren, terwijl het CPB de kosten daarvan raamt op 30 miljard. Populisten nemen een loopje met de feiten en dus met de waarheid. Dat maakt hen zo gevaarlijk, vinden de serieuze politici van nu. Het wordt beschouwd als een trendbreuk met het verleden. Maar is dat eigenlijk wel zo?

Feiten en waarheid in historisch perspectief

Waarheid is een begrip dat min of meer synoniem is met echtheid, geldigheid, juistheid. Maar in welke context dan? Waarheid kan ook worden toegeschreven aan een levenshouding, ethiek of politiek systeem. Wat waarheid precies betekent, is onderwerp van een discussie die ver in de geschiedenis teruggaat. Volgens Plato heeft waarheid te maken met Ideeën. Waarheid kon voor Plato niets te maken hebben met de feitelijke wereld die de mens ziet, omdat deze wereld steeds veranderde en vergankelijk was, terwijl waarheid daarentegen eerder iets stabiels en eeuwigs moest zijn.
Laten we ook eens teruggaan naar het Nederland van de middeleeuwen. Toen was het voor de burger zeer moeilijk te verifiëren wat waar of onwaar was. Hun waarheid was vooral wat ze in de kleine gemeenschappen met elkaar deelden, gevat in de wijsheid en logica van volksverhalen.
Met de komst van de drukpers, geletterdheid en, vanaf de 19e eeuw, representatieve democratie kwam er langzaam verandering. De technologie van de massa­media, eerst kranten, later radio en televisie, verspreidde de waarheid aangaande belangrijke maatschappelijke zaken. Deze technologie werkt via het patroon ‘one-to-many’, dus één zender naar vele ontvangers. De dominantste mediabedrijven werden poortwachters van de waarheid, met een plicht om waarheidsgetrouw te rapporteren. Zo ontstond een eigenaardig soort waarheid, gedreven door de eigenschappen van die mediatechnologie. Er kwamen redacties, feitenverificatieprocessen en gebalanceerde rapportages met hoor en wederhoor. Politici leerden dat ze vooral hun feiten op orde moesten hebben. Ideologie maakte plaats voor de spreadsheet. We zijn zo gewend geraakt aan deze vorm van waarheidsberichtgeving, dat we zijn gaan geloven dat dit de enige echte vorm van waarheid is. Maar dat is het niet.

Hoe communiceren we waarheid?

Alleen, one-to-many is een vreemde manier van communiceren, die door de technologieën van de afgelopen twee eeuwen tijdelijk heeft gedomineerd. De laatste tien jaar echter is opeens een andere communicatietechnologie zeer populair geworden: de digitale sociale media van Twitter en Facebook. Deze werken via het patroon many-to-many. Burgers zijn los van hun afhankelijkheid van al die feitencheckers en redacties. Deze digitale technologie maakt het mogelijk, dat een andere intrinsieke eigenschap van waarheid weer de ruimte krijgt. De Engelse filosoof Bernard Williams beschrijft deze waarheid als welgemeendheid en oprechtheid. Oftewel, wat er wezenlijk toe doet. Een waarheid van het hart. Eigenlijk net als Plato.
Volgens deze waarheid loog Boris Johnson niet, toen hij een feitelijk onjuist bedrag op de zijkant van zijn Brexit-campagnebus liet schilderen: ‘We send the EU £350 million a week’. Het bedrag klopte weliswaar niet, maar hij wilde oprecht zijn mening uitdragen, dat de Britten te weinig eigen zeggenschap hebben in de EU. Hierdoor gingen de Britse burgers los op Twitter over de voor hen zeer belangrijke kwestie van soevereiniteit.
Scherpe tv-commentatoren waren woest  en noemden het een flater van Johnsons. Ze misten echter de kern van de zaak. En maar Cameron bleef hameren op de optelsom van economische schade als gevolg van een Brexit. Maar die was bijzaak geworden.

Waarheid: feiten of overtuiging?

Ook in Nederland kweekt ons politieke proces vooral feitenjunkies. De traditionele partijen durven nooit iets te zeggen dat niet voor de volle 100% accuraat is. Het NOS Journaal zou gehakt van ze maken. Of ze de Nederlandse bevolking écht weten te raken, komt op de tweede plaats. (Zie ook ‘Opkomst populisme graadmeter voor geloofwaardigheid huidige politici’.) Intussen werken de nieuwe partijen volgens de nieuwe waarheid. Koploper Wilders, die meer dan tien keer zo veel Twitter-volgers heeft als de minister-president, maakt gretig gebruik van sociale media om burgers vurig aan te spreken op hun wereldbeeld en hun zorgen, zonder tussenkomst van een redactie en zonder het hoor-wederhoor-proces te moeten doorstaan. Zo win je tegenwoordig verkiezingen.
Willen de oude partijen kans maken, dan zullen ze de Nederlanders onomwonden moeten aanspreken over waar het echt om gaat, met gevoel, overtuiging en oprechte passie. Wie gaat er direct met de burger vanuit het hart bepleiten waarom islamitische asielzoekers juist wél welkom zijn in Nederland? Dat óns buitenlandbeleid hun landen heeft helpen verwoesten? En dat we ons daarvoor moeten schamen?
Het idee dat we in een post-waarheid-wereld zouden leven, slaat de plank volkomen mis. We leven in een wereld van een nieuwe, oprechte en emotievolle waarheid, die recht uit het hart komt. Een waarheid die ertoe doet, want hij blijkt te werken. (Zie ook ‘Ik ben pragmaticus en dus heb ik altijd gelijk’.) Het gaat tenslotte om gelijk krijgen. Dat heeft maar weinig te maken met gelijk hebben.

Bron: David Langley, ‘De andere waarheid’. In: Het Financieele Dagblad. 18 februari 2017.
DownloadDownload artikel als MS Word document Download artikel als PDF document Print deze pagina Verstuur deze pagina naar een vriend (email)
Auteur(s): Wiebe Zijlstra | 27 maart 2017


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *