ZBC Kennisbank

Vertrouwen begint bij wederkerigheid

 

Vertrouwen was in het afgelopen jaar een hot item. Vrijwel dagelijks werd duidelijk, dat vertrouwen werd geschonden. Soms heette dat fraude, soms perverse prikkels. In alle gevallen echter waren de mensen die gewoon te vertrouwen zijn, de dupe. En ook vrijwel dagelijks kregen we te horen, dat er weer meer maatregelen werden getroffen, die ervoor moeten zorgen dat vertrouwen steeds minder nodig is. Ook daarvan werden vaak weer diegenen de dupe, die uitgaan van een samenleving waarin mensen zich sociaal gedragen. Soms door eigen onachtzaamheid, maar vaak ook volledig buiten hun schuld.

Al sedert het begin van deze eeuw hebben we te maken met een vertrouwenscrisis, veelal aangewakkerd door de politiek en de media. Beiden moeten scoren. Als je je richt op uitzonderingen, trek je daarmee meer aandacht dan wanneer je je richt op wat normaal is. En zo werden eerst de allochtonen aan de schandpaal genageld. Later volgden politici, bankiers, ondernemers, verzekeraars, BN’ers, ouderen en chronisch zieken. Allen werden ze weggezet als profiteurs die anderen benadeelden. En nu, jaren na de crisis, wordt nog steeds gesproken van een crisis, terwijl deze allang voorbij is. We zitten inmiddels al een tijd lang in de nieuwe realiteit. Refereren aan de crisis is nu een excuus van de overheid en van bedrijven om asociale maatregelen te treffen. De overheid slokt via een waaier aan maatregelen inmiddels ongeveer driekwart van het inkomen van de gemiddelde Nederlander op. Wat de overheid geeft, pakt ze met de andere hand terug. Maar ook vooral grotere bedrijven maken misbruik van hun macht. Ze zetten tientallen procenten van hun medewerkers op straat. Zij geven gewone medewerkers zelden meer een vast contract. Ze verlengen eenzijdig hun betalingstermijn voor het betalen van facturen van hun leveranciers. Ze betalen nauwelijks een euro belasting. Als je je niet ook asociaal gedraagt, ben je een dief van je eigen portemonnee. We leven in de eeuw van het individualisme. Het eigenbelang staat centraal.

Asociaal gedrag loont schijnbaar

Schijnbaar loont asociaal gedrag. Je bent het beste af, als je kiest voor jezelf. Dat dit juist is, wordt bevestigd door de speltheorie. Laten we eens naar een voorbeeld kijken. Stel dat velen op hetzelfde moment naar hun werk gaan. Men kan daarbij kiezen de bus te nemen of de auto. Buiten de spits duurt de autorit 10 minuten. Reizen met de bus duurt tien minuten langer, doordat je naar de bushalte moet lopen en doordat de bus een omweg via haltes maakt. Als echter in de spits meer mensen de auto nemen, dan ontstaat er een file en daardoor kost de autorit naar het werk 40 minuten extra. Helaas duurt de rit met de bus door de file dan ook 40 minuten langer.

  Ik neem de bus Ik neem de auto
De meesten nemen de bus 20 min 10 min
De meesten nemen de auto 60 min 50 min

Ook al wordt de reistijd voor iedereen korter als men collectief de bus neemt, voor jezelf is in alle gevallen beter om de auto te nemen, ongeacht wat de anderen doen. Kortom, het loont om asociaal te zijn. Bovenstaande is natuurlijk een variant op het bekende ‘prisoners dilemma’. Als iedereen samenwerkt, dan is er de zekerheid dat iedereen voordeel behaalt. Hiervoor is het echter nodig, dat men vertrouwen in elkaar heeft. En dat vertrouwen is er niet meer. Natuurlijk is iedereen wel bereid om mee te werken aan het collectieve voordeel, maar dan moet men de zekerheid hebben, dat iedereen dat ook werkelijk doet.

Verbeter de wereld en begin bij jezelf

En als je zelf geen vertrouwen geeft, vind je het dan gek, dat je geen vertrouwen krijg? Het is precies waar we met elkaar, en vooral de technocraten, de mist in gaan. Er wordt geroepen om normen, om controle en om sancties, om zo zeker mogelijk te zijn dat je niet de dupe wordt van degenen die alleen voor hun eigen belang gaan. Dat dit goud geld kost, doet niet ter zake. De overheersende redenering tegenwoordig is, dat je slechter af bent zonder die controles en die sancties. Maar stel je nu eens voor, dat je anderen vertrouwt. Dat je het geld voor die dure systemen, die moeten voorkomen dat je beduveld wordt, in je zak houdt. Dan heb je in ieder geval de zekerheid, dat je geen geld besteedt aan dingen, waarvan niemand beter wordt. Natuurlijk zullen er dan profiteurs zijn, maar het collectief is uitstekend in staat om dat af te straffen. Daar heb je geen regels voor nodig. Juist die regels voorkomen dat het collectief in actie kan komen als dat nodig is. Rechtmatig wordt gedefinieerd als niet ‘in strijd met de wet’. Dat is echter een veel te magere definitie. Je moet dat andersom definiëren. Onrechtmatig is alles wat niet in het belang van het collectief is. Voor vertrouwen geldt het wederkerigheidsprincipe. Je krijgt vertrouwen als je vertrouwen geeft. Misschien niet altijd, maar pas dan is het tijd om maatregelen te treffen. Geen maatregelen tegen het collectief, maar maatregelen tegen de daders, die er de oorzaak van zijn dat het collectief op kosten wordt gejaagd. Het collectief neemt die maatregelen. Misschien soms wat buitenproportioneel, maar dan had de dader maar niet in strijd met het belang van het collectief moeten handelen.

Wie is dat collectief?

In de vorige eeuw was duidelijk hoe het principe van collectieven werkt:

  • Volksvertegenwoordigers waren er voor de belangen van het volk.
  • De kerk vertegenwoordigde de belangen van de gelovigen.
  • Werkgevers gaven hun werknemers een lifetime job.
  • Voetbalclubs gaven hun supporters vermaak.
  • Bedrijven onderhielden zelf het contact met hun klantenkring.
  • In bejaardentehuizen was je vanaf je 65e welkom.
  • De zorgverlener had nog tijd voor zijn patiënt.

Natuurlijk was er ook toen al eigenbelang. Maar het was vanzelfsprekend, dat dit eigenbelang niet ten koste ging van de collectieven, waarin men zich bevond. Dat collectief voelde aan als een warm bad. Je voelde je letterlijk en figuurlijk vertrouwd. Je dacht er niet aan, dat achter elke boom iemand met een wapen zou kunnen staan. ‘Toen was geluk heel gewoon’, aldus Gerard Cox. Natuurlijk was toen niet alles beter. De welvaart ligt nu aanzienlijk hoger. Maar het welzijn niet. Veel te veel mensen horen niet meer bij een collectief, dat in de basis vertrouwen schenkt. Zij zijn eenzaam geworden.  Wie of wat kunnen ze nog vertrouwen? Wie of wat komt op voor hun belang? Vaak zijn ze murw gebeukt door instituties die denken dat hun macht zo groot is, dat het niet meer nodig is om vertrouwen te schenken. Eigenbelang mag tegenwoordig ten koste gaan van collectieven. Zolang die collectieven maar niet de macht hebben om echte tegenmaatregelen te nemen. Maar in deze wereld van eenlingen hebben collectieven nog nauwelijks macht. Dus wordt de individualisering vooral in stand gehouden.

De participatiemaatschappij

Intussen is er een nieuwe term verzonnen: ‘participatiemaatschappij’. Een prachtige term, maar één die vooral de lading niet dekt. Participatie wekt de indruk, dat je betrokken wordt in een collectief. Het tegendeel is het geval. Een participatiesamenleving is volgens Wikipedia een samenleving waarin iedereen verantwoordelijkheid neemt voor zijn of haar eigen leven en omgeving, waarbij de overheid geen of slechts een faciliterende rol speelt. Meteen na de troonrede, waarin deze term prominent voorkwam, ontstond op internet en in de media discussie over het begrip participatiesamenleving. Er werd bijvoorbeeld gesteld dat het begrip eigenlijk betekent: Zoek het zelf maar uit. Ook werd geopperd dat het een verhullende term is “voor verschraling van de voorzieningen en herintroductie van de klassenmaatschappij, een samenleving waarin je voor een fatsoenlijke oude dag afhankelijk bent van centen of familie, die dan ‘participanten’ moeten gaan heten.” Duidelijk is dat de participatiemaatschappij niet gaat werken. De overheid geeft geen vertrouwen, maar laat de zaak ondanks prachtige woorden uit haar handen vallen. Alleen de veel te dure regelgeving blijft. Ieder wordt geacht zijn eigen collectief te organiseren, zonder het voordeel te hebben van een budget dat vrijkomt als de regelbrij wordt vervangen door vertrouwen. En zonder budget is het moeilijk om een collectief te bouwen. Vertrouwen geven en vertrouwd worden vergt investeringen. En die ruimte heeft het individu doorgaans niet.

We zullen het toch zelf moeten doen

Technocraten begrijpen duidelijk niet hoe vertrouwen werkt. Het is hun veel te onzeker als je begint met geven. Want hoe kun je er zeker van zijn, dat zich dit terugbetaalt? In ons voorbeeld van het prisoners dilemma kiezen zij steevast voor de auto. Zij belanden dan ook steevast in de file, waarvan mensen (in hun ogen ‘sufferds’) die de bus nemen ook last hebben. Zij geven dus steevast teveel uit, maar doen het beter dan hun concurrenten. En daar gaat het ze om. De millennials weten niet beter. Zij hebben zich al lang afgekeerd van de instituties die vroeger als collectief dienden. Zij zetten hun eigen communities op. Zij sluiten zich aan bij groepen en gebruiken bij voorkeur communicatiemedia waar macht niet telt. Dat bedrijven als Google en Facebook hiervan profiteren, vinden ze niet erg, zolang ze hen maar steunen om hun eigen collectieven op te zetten. Natuurlijk proberen machthebbers te infiltreren in de sociale media. Politici twitteren vaak. Maar ze worden slechts gevolgd door collega politici en de media. Hun echte doelgroep, het volk, volgt ze niet en merkt niet eens, dat ze gebruik maken van die sociale media. Die communities rekenen wel af met indringers die zich niet aan de regels van de groep houden. Alleen in de gevallen dat leden van de community het belang van het collectief schaden, hanteren ze ongeschreven wetten. Als leden alleen aan zichzelf denken, dan stoppen andere leden van het collectief gewoon met volgen. Ook weten de millennials dat je niets hebt aan duizenden volgers. Want het gaat niet om kwantiteit, maar om kwaliteit. Het gaat om wie je kunt vertrouwen. Ik wil natuurlijk niet zeggen, dat iedereen zo nodig aan de sociale media moet. Ik zie het alleen als een middel om weer een collectief te vormen, zonder allerlei verstikkende regelgeving, die zware investeringen vergt. Ik zie het als een voorbeeld dat aantoont, dat een collectief gebaseerd is op vertrouwen geven. Je maakt deel uit van een collectief, dat je vertrouwt tot het tegendeel blijkt. Je deelt persoonlijke gegevens voor zover je die wil delen. En in principe heb je daar zelfs geen regulerende privacy wetgeving voor nodig. Als we als ouderen terugverlangen naar de goede oude tijd, waar vertrouwen heel gewoon was, zullen we moeten beginnen met vertrouwen geven. Dat is de investering, die ieder collectief vraagt. Als je geen vertrouwen geeft, dan kom je niet binnen. Technocraten die zekerheid willen hebben, dat ze hier iets voor terugkrijgen, hebben geen toegang. Vertrouwen is nu eenmaal niet te reguleren. Voor vertrouwen geldt slechts het wederkerigheidsprincipe.

Wat doet ZBC in

In de geest van vertrouwen doen we als ZBC ook ons werk. En we doen dat al jaren vol overtuiging. De kennis en ervaring die we opdoen, delen we met jou via onze kennisbank. We doen dat in het volle vertrouwen dat hier op een goede manier mee wordt omgegaan. Dat is de investering die wij doen. En we zijn niet teleurgesteld. Al vele jaren krijgen we daar opdrachten voor terug via onze kennisbank. De zekerheid dat we die opdrachten krijgen, hebben we nooit gehad en die zullen we ook nooit krijgen. Er is slechts een collectief, dat op eenzelfde wijze in het leven staat als wij, verbonden door slechts een nieuwsbrief. Natuurlijk zijn er ook profiteurs, die bijvoorbeeld onze content gebruiken voor alleen hun eigen gewin. Jammer, maar daar gaan we ons niet tegen wapenen. Hooguit proberen we hun attitude te veranderen door af en toe een column zoals deze te publiceren. Onze klanten geven ons opdrachten in het vertrouwen dat wij hun goed werk leveren. Dat vertrouwen proberen we niet te beschamen. Daarom sluiten we altijd nul-uren contracten, zodat een klant ons buiten kan zetten, als wij niet aan zijn verwachtingen voldoen. En als we opdrachten doen voor klanten, proberen we zo te werken, dat dit overeenkomt met wat we in onze kennisbank beschrijven. We willen ons onderscheiden van technocratische bedrijven, die gaan voor hun eigen zekerheid en hun overhead doorbelasten aan de klant, om zeker te zijn dat aan ieder project flink wordt verdiend. Natuurlijk hebben wij inkomsten nodig. Maar voorop staat, dat we de klanten uit ons collectief meer willen opleveren dan kosten. Als we vrezen, dat we dat niet waar kunnen maken, dan zeggen we dat gewoon. Of we investeren zelf, om ervoor te zorgen dat de klant wel waar voor zijn geld krijgt. Daar leren we van en ook dat geleerde delen we weer via onze kennisbank. De basis is voor ons het geven van vertrouwen. En natuurlijk verdienen we daar ons geld mee. Maar: ‘Genoeg is genoeg’. En op die wijze willen we nog heel lang doorgaan.

DownloadDownload artikel als MS Word document Download artikel als PDF document Print deze pagina Verstuur deze pagina naar een vriend (email)
Auteur(s): Wiebe Zijlstra | 24 december 2014


6 Responses to “Vertrouwen begint bij wederkerigheid”

  1. Willem Dil schreef:

    Ik ken u helaas niet. Was al onder de indruk van de site. Dit artikel voegt daar een nieuwe dimensie aan toe. Mooie kerst gewenst en een 2016 vol wederkerig vertrouwen

  2. Ton Davids schreef:

    Ik werk al jaren volgens deze filosofie en ik weet dus dat het werkt. Kennis delen bouwt eensgezindheid.
    Kennis als macht gebruiken werk niet.
    Wanneer je kennis bij je houdt gaat deze onherroepelijk verloren.
    En dat is doodzonde.
    Succes

  3. Ton Davids schreef:

    Hear hear.

  4. P.A. Velberg schreef:

    Goed verwoord en zoals zo vaak ben ik het ook nu weer helemaal met jullie eens.

    groet,
    A V

  5. Jan de Bruin schreef:

    Mooi Wiebe! Al heel lang geldt dat wie niet kan delen ook niet kan vermenigvuldigen. Wie goed doet, goed ontmoet. Voldoende tegeltjes te vinden uit de oudheid die aan hun kracht nog niets ingeboet hebben!

  6. Connie van der Meer schreef:

    Dag Wiebe,

    Wat een mooie tekst.
    Op naar een betere samenleving vol vertrouwen.

    Gr. Connie van der Meer

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *