ZBC Kennisbank

Beschrijving van het Enneagram en de enneagramtypen

 

In verschillende artikelen refereren we aan het enneagramtype van mensen. Het Enneagram is een model om de persoonlijkheid van mensen in kaart te brengen en omvat negen typen. Kennis van je eigen type helpt je gemakkelijker en meer ontspannen te leven. Kennis van het type van een ander helpt je effectiever met hem om te gaan. Het enneagramtype is dus als het ware een soort gebruiksaanwijzing hoe om te gaan met jezelf en anderen. De theorie van het Enneagram is maar ten dele bewezen. Onze ervaring echter, en die van vele anderen, is dat kennis van het Enneagram in de praktijk helpt goed met elkaar om te gaan en beter te voorspellen hoe anderen zullen reageren. Die ervaring willen we graag delen. In verschillende andere artikelen hebben we toepassingen beschreven. Dit artikel is puur beschrijvend en geeft de achtergrondinformatie voor andere artikelen. Het kan natuurlijk zijn dat het onderwerp je helemaal niet aanspreekt. Slaat het dan gewoon over.

Zoals gezegd kent het Enneagram negen persoonlijkheidstypen. Je kunt je dat voorstellen alsof ieder type weer andere besturingssoftware vertegenwoordigt. Om goed met je eigen computer om te gaan en er uit te halen wat er in zit moet je die software kennen en er mee kunnen werken.
Betekent het dus dat mensen eigenlijk geprogrammeerde robots zijn die maar op één manier kunnen reageren? Nee, volstrekt niet. Een mens is meer dan zijn enneagramtype. Maar juist wanneer je je eigen type kent is het mogelijk je automatische typereacties te onderbreken en iets anders te gaan doen, iets dat voor jezelf bevredigender is, maar ook, wanneer je het enneagramtype van de ander kent, iets wat effectiever is in de omgang met die ander. Kennis van je eigen enneagramtype en dat van anderen vermeerdert daardoor je kwaliteit van leven, en de kwaliteit van je communicatie met anderen.

Mensen zijn toch uniek?

Waarom zijn er maar negen typen? Is ieder mens dan niet uniek? Dat is zeker zo. Toch zijn mensen in te delen in verschillende categorieën. Ze hebben blond of zwart haar, blauwe of bruine ogen, ze zijn man of vrouw, ze zijn impulsief of meer bedachtzaam, religieus of ongelovig. En ze hebben één van de negen persoonlijkheidstypen. Het is goed daarbij in gedachten te houden dat het enneagramtype als het ware de besturingssoftware is. Duizenden computers kunnen allemaal dezelfde besturingssoftware hebben. Toch hebben geen twee computers een identieke inhoud als ze eenmaal in gebruik zijn. Dat geldt ook voor enneagramtypen. Elk type komt voor in duizenden varianten. Het ennegramtype is maar één aspect van de hele persoon. Het zegt niets over de inhoud  van zijn leven, over wat hij geleerd heeft, of hij een ethisch hoogstaand iemand is of een sjoemelaar, welke andere talenten hij heeft, waar hij plezier in heeft en nog heel veel meer. Het enneagramtype zegt uitsluitend iets over de vorm waarin iemand zijn leven giet, zijn persoonlijke stijl, zijn persoonlijkheid.
Natuurlijk verandert iemand onder verschillende omstandigheden en door de tijd heen qua persoonlijkheid. Persoonlijkheid is niet een vastpunt. Persoonlijkheid is een dynamisch systeem dat zich kan aanpassen aan de omstandigheden. Maar de kern van het systeem blijft gelijk. Deze wordt bepaald door het brein. Alle veranderingen in iemands leven vinden plaats binnen dit dynamische systeem. Dit systeem bepaalt door welk type bril iemand de wereld waarneemt en wat daarbij zijn aandachtspunten zijn. Het is niet zo dat iemand de aandachtspunten van andere typen niet kan zien. In feite zijn die allemaal heel herkenbaar voor iedereen. Maar ze zijn niet steeds op de voorgrond van de aandacht. De aandachtspunten van het eigen type wel. Zo zal het ene type vooral gespitst zijn op gevaar en daarom voortdurend streven naar veiligheid en zekerheid. Hij zal zich daarbij vaak afvragen of een ander wel te vertrouwen is. Het andere type zal vooral zijn gefocust op het ontstaan van conflicten en zich vooral bezighouden met het harmonisch houden van relaties. Een derde type vindt het belangrijk om te worden gewaardeerd door anderen en houdt zich daarom veel bezig met de indruk die hij maakt op anderen. Zo heeft ieder type zijn preoccupatie en is ieder type overgevoelig voor sabotage daarvan. Het reageert daar emotioneel op.
Het Enneagram is al erg oud. De katholieke kerk kende oorspronkelijk negen hoofdzondes. Monniken die werden geïnterviewd in de derde/vierde eeuw over wat bij het bidden en mediteren tussen hen en God stond gaven aan dat negen verschillende neigingen waren en wel die tot: gramschap, hoogmoed, ijdelheid, afgunst, hebzucht, angst, onmatigheid, onkuisheid, traagheid. Dit zijn precies de negen hoofdzonden zoals het Ennegram die aangeeft. Een hoofdzonde volgens het enneagram is gedrag waarin je van nature geneigd bent af te glijden, dat je heel gemakkelijk afgaat. In de katholieke kerk verdwenen later ijdelheid en angst. Die werden blijkbaar niet meer zondig genoeg bevonden. Zeven hoofdzonden bleven over: woede, trots, afgunst, hebzucht, gulzigheid, wellust en luiheid bleven over. Maar de principes van het Enneagram waren dus al in de derde/vierde eeuw bekend.
Om nu je eigen ennegramtype (en dat van anderen) te kunnen herkennen, beschrijven we hieronder de negen enneagramtypen.

Enneagramtype 1: De Perfectionist

Volgens de Perfectionist moet alles perfect zijn en moet hij erop toezien dat dit inderdaad zo is. De perfectionist probeert de genegenheid van anderen te winnen door de meeste dingen juist en goed te doen. Zijn aandacht gaat vooral uit naar wat goed en fout is en dan met name naar wat er verbeterd kan worden. Hij is ervan overtuigd dat er maar één goede manier is. Hij heeft de neiging tot rigiditeit. Hij is bang om fouten te maken en neigt naar een overmaat aan controle. Hij heeft een constante innerlijke monitor en voelt zich sterk verantwoordelijk. Werk gaat vóór alles. Zelfs vóór zijn relatie. Hij onderdrukt zijn eigen behoeften en verwacht van anderen dat zij dat ook doen. Hij voelt zich ethisch superieur. Met zijn hoge moraal is hij je zeer goed in het verwezenlijken van zijn eigen idealen.
De Perfectionist is vooral een doener. Hij is doelmatig, behoorlijk sociaal en meer een probleemmaker dan een probleemoplosser. Zijn hoofdzonde is woede. Hij kan zichzelf ontwikkelen door te bedenken dat de wereld nu eenmaal niet volmaakt is en dat te accepteren.
Bij stress neemt de Perfectionist de negatieve eigenschappen over van enneagramtype 4, de Romanticus. Om te ontspannen moet hij de positieve eigenschapen overnemen vans enneagramtype 7: de Levensgenieter.

Enneagramtype 2: De Helper

De Helper vindt dat hij mensen moet helpen. Dan zullen ze van hem gaan houden. Hij voorziet voortdurend in de behoeften van belangrijke anderen en is altijd bezig om daarvoor goedkeuring te krijgen. Al zijn aandacht gaat naar de behoeften en gevoelens van anderen. Hij heeft dus een dienstverlenende instelling. Het allerliefst is hij onmisbaar. Hij is heel goed in staat om de kwaliteiten van anderen te stimuleren. Wel verwacht hij impliciet goedkeuring, genegenheid en waardering terug. Dat is zijn motivatie om te helpen. Hij heeft de neiging om emotioneel, veeleisend en manipulatief worden als dat niet gebeurt. Hij is afhankelijk van relaties en toont verschillende kanten van zichzelf aan verschillende mensen. Hij heeft moeite met ontvangen.
De Helper is primair gericht op imago. Hij is doelmatig, redelijk sociaal en meer een probleemmaker dan een probleemoplosser. Zijn hoofdzonde is trots. Hij kan zichzelf ontwikkelen door voortaan werkelijk om mensen te gaan geven en zichzelf onafhankelijk te maken van de waardering van anderen.
Bij stress neemt de Helper de negatieve eigenschappen over van enneagramtype  8: de Baas. Om te ontspannen moet hij de positieve eigenschapen overnemen van enneagramtype 4: de Romanticus.

Enneagramtype 3: De Performer (Succesvolle Werker)

De Performer wil succes hebben,omdat hij denkt dat mensen hem dan zullen waarderen.Hij probeert  acceptatie te verwerven door te presteren. Zijn imago en relatieve status zijn belangrijk. Hij speelt moeiteloos die rol, die hij gezien de situatie nodig acht om dat te bereiken. Zijn aandacht gaat vooral uit naar het uitvoeren van taken. Hij is competitief en wil succesvol en de beste zijn. Het doel heiligt daarbij de middelen. Het moet zo efficiënt mogelijk bereikt worden. De Performer is zeer pragmatisch. Hij wordt ongeduldig en boos als anderen vertragen. Wel kan hij heel goed teams enthousiasmeren om een taak uit te voeren. De Performer zou niet altijd over lijken moeten gaan, maar oog moeten houden voor gevoelens van anderen, en ook voor die van hemzelf.
De Performer is primair gericht op imago. Hij is extravert en roekeloos, niet erg sociaal en meer een probleemoplosser dan een probleemmaker. Zijn hoofdzonde is bedrog. Hij kan zich ontwikkelen door eerlijk te zijn en zichzelf en niet altijd een rol te spelen en door te streven naar erkenning die is gebaseerd op wat hij doet en niet op wie hij is.
Bij stres neem de Performer de negatieve eigenschappen over van enneagramtype 9: de Bemiddelaar. Om te ontspannen moet hij de positieve eigenschapen overnemen van enneagramtype 6: de Loyalist.

Enneagramtype 4: De Romanticus

De Romanticus wil bijzonder zijn. Hij denkt dat hij daarmee de liefde van anderen wint. Hij is daarbij altijd bezig met hervinden van wat verloren lijkt te zijn. Zijn aandacht gaat dus uit naar wat ontbreekt. Hij heeft de neiging om meer te waarderen wat er niet is dan wat er wel is. Hij is een gevoelsmens en kan dit heel goed uiten. Zo goed dat hij zich geregeld zelfs theatraal gedraagt . Hij voelt diep en is altijd op zoek naar een diepe emotionele binding en naar authenticiteit in relaties. Hij is een idealist en wordt aangetrokken door het onbereikbare. Hij voelt zich anders dan anderen. Hij is vooral empathisch als mensen het moeilijk hebben. Hij wil niet snel van zijn eigen moeilijkheden worden afgeholpen, maar wil de pijn ervaren, wil lijden. Hij is creatief, artistiek en erg romantisch.
De Romanticus is primair gericht op imago. Hij is extravert, matig sociaal en meer een probleemmaker dan een probleemoplosser. Zijn hoofdzonde is jaloezie. Hij kan zich ontwikkelen door het gewone te accepteren en vervulling te vinden in het hier en nu.
Bij stres neem de Romanticus de negatieve eigenschappen over van enneagramtype  2: de Helper.
Om te ontspannen moet hij de positieve eigenschapen overnemen van enneagramtype 1: de Perfectionist.

Enneagramtype 5: De Analist (ook wel waarnemer)

De Analist denkt veilig te zijn als hij maar alles van de wereld weet. Hij beschermt zich daarbij  tevens tegen inmenging van anderen. Hij houdt zich heel veel bezig met waarnemen. Voordat hij iets doet analyseert hij, onderzoekt hij en denkt hij uitgebreid na. Alles wat hij waarneemt moet worden verklaard. Valkuil hierbij is, dat hij zijn eigen werkelijkheid bouwt en denkt, dat dit de echte wereld is. Feedback die hierin niet past, irriteert hem. Hij beschermt zijn tijd en energie en houdt daarom niet van claims, afhankelijkheid en te grote betrokkenheid. Hij houdt ook emotioneel afstand en vindt het gemakkelijker in contact te komen met zijn eigen gevoelens als hij alleen is. Hierdoor voorkom hij steeds dat hij te betrokken raakt.
De Analist is primair een denker. Hij is introvert, risicomijdend, matig sociaal en meer een probleemmaker dan een probleemoplosser. Zijn hoofdzonde is gierigheid. Hij kan zich ontwikkelen door zijn gedachten te leren delen met anderen en ze zo nodig bij te stellen en te streven naar rustige besluitvorming, overzicht en echte onafhankelijkheid.
Bij stres neem de Analist de negatieve eigenschappen over van enneagramtype  7: de Levensgenieter. Om te ontspannen moet hij de positieve eigenschapen overnemen van enneagramtype 8: de Baas.

Enneagramtype 6: De Loyalist

De Loyalist is altijd bezig met het creëren van veiligheid. Hij wil daarvoor ook alles weten van andere mensen. Zijn aandacht is voortdurend bij mogelijk gevaar en bij bedreiging en hij denkt vaak aan wat er mis kan gaan. Hij heeft daar een levendige verbeelding over. Anderen zullen zeggen dat hij te theoretisch is. Pragmatisme komt in zijn woordenboek niet voor. Hij wordt soms geplaagd door twijfel. Hij heeft daardoor een neiging tot uitstellen, ook omdat zichtbaarheid kan leiden tot aangevallen worden. Hij heeft de neiging zich met de underdog te vereenzelvigen en neemt het dan altijd voor hem op. Dit levert wantrouwen ten opzichte van autoriteiten op en maakt hem uitermate geschikt voor de rol van advocaat van de duivel. Maar hij gaat vaak ook expres autoriteiten uit de weg. Als hij zich voor iets of iemand inzet, dan is hij erg loyaal aan dat doel of die persoon. Hij is verder plichtsgetrouw.
De Loyalist is een denker. Hij is introvert, risicomijdend en niet erg sociaal en meer een probleemoplosser dan een probleemmaker, mits de ander geduld heeft. Zijn hoofdzonde is angst. Hij zou zich positief kunnen ontwikkelen door moed en vertrouwen te tonen, vooral vertrouwen in anderen en door meer pragmatisch te zijn.
Bij stres neem de Loyalist de negatieve eigenschappen over van enneagramtype  3: de Performer. Om te ontspannen moet hij de positieve eigenschapen overnemen van enneagramtype 9: de Bemiddelaar.

Enneagramtype 7: De Levensgenieter

De Levensgenieter is altijd bezig om angst en pijn te vermijden. Hij doet dit door plezierige mogelijkheden te verbeelden en op te zoeken. Het allerliefst heeft hij een totaalbeeld van hoe zaken in elkaar passen, zodat hij ideeën met elkaar kan verbinden. Zijn aandacht gaat vooral naar positieve en interessante toekomstmogelijkheden. Zijn ervaringen zijn belangrijker dan de resultaten. Hij heeft de neiging om negatieve zaken positief te (her)interpreteren. Hij houdt graag alle opties open, opdat hij kan vluchten of problemen onder het tapijt kan vegen. Hij houdt daarom niet van beperkingen en ook zichzelf vastleggen vindt hij moeilijk. Hij is daardoor ook vatbaar voor allerlei vormen van verslaving. Hij is charmant, stimulerend en enthousiast, maar soms ook te gehaast, te confronterend en te zorgeloos. Hij probeert op een gelijk niveau te komen met autoriteiten. Dit kan tot conflicten leiden.
De Levensgenieter is een denker. Hij is spontaan, redelijk sociaal en een snelle probleemoplosser, geen probleemmaker. Zijn hoofdzonde is gulzigheid. Hij kan zich ontwikkelen door zich te leren matigen en keuzes te leren maken. Hij moet niet alles willen, maar dingen afmaken en feedback serieus nemen.
Bij stres neem de Loyalist de negatieve eigenschappen over van enneagramtype  1: de Perfectionist
Om te ontspannen moet hij de positieve eigenschapen overnemen van enneagramtype 6: de Analist.

Enneagramtype 8: De Baas

De Baas denkt respect te krijgen van anderen door sterk te zijn, zijn kwetsbaarheid te verbergen, te domineren en alles (be)heersen. Hij is confronterend. Hij is direct en actiegericht en toont zijn boosheid openlijk. Respect heeft hij voor autoriteiten en tegenstanders die vechten. Wel heeft hij het erg moeilijk met zijn eigen kwetsbaarheid. Dat maakt hem meer tot een ‘baasje’ dan tot baas van een groot bedrijf. Hij is waarheidsgetrouw en heeft een groot rechtvaardigheidsgevoel, waardoor hij opkomt voor zwakkeren. Hij benadert dingen op een alles-of-niets-manier. Hij heeft de neiging tot excessief gedrag en heeft behoefte aan stimulering en opwinding. Kortom, hij is net een jonge hond. Hij blaft en bijt , hij speelt, maar als de baas boos wordt, kruipt hij kwispelend in zijn mand.
De Baas is vooral een doener. Hij is spontaan, behoorlijk sociaal en meer een probleemmaker dan een probleemoplosser. Zijn hoofdzonde is lust. Hij kan zich ontwikkelen door zijn eigen kwetsbaarheid te erkennen, een innerlijke waarheid en rust te vinden en van daaruit de wereld onbevangen tegemoet te treden.
Bij stres neem de Baas de negatieve eigenschappen over van enneagramtype  5: de Analist. Om te ontspannen moet hij de positieve eigenschapen overnemen van enneagramtype 2: de Helper.

Enneagramtype 9: De Bemiddelaar

De aandacht van de Bemiddelaar gaat voortdurend uit naar wat anderen van hem verwachten. Hij heeft de neiging om altijd maar tegemoet te komen aan deze verwachtingen en wensen. Hij denkt dat mensen hem daarom aardig gaan vinden. Hij vermijdt conflicten en is steeds bezig harmonie te verwerven door zichzelf te vergeten en zich te richten op anderen. Hij kan zich gemakkelijk inleven in verschillende standpunten en weet oplossingen te vinden die iedereen accepteert. Hij maakt geen keuzes, maar zoekt het compromis. Argumenteren met een Beiddelaar is zinloos. Uiterlijk pas hij zich altijd aan. Hij wordt vaak gezien als innemend, laconiek en meegaand, maar innerlijk kan hij zeer koppig zijn. Hij heeft het moeilijk met het bewaken van zijn eigen grenzen en om te realiseren wat hij zelf wilt. Hij zegt moeilijk nee en uit zijn boosheid op een indirecte manier. Hij heeft de neiging om zijn ongenoegen niet te voelen, doordat hij zich dan al lang weer op iets anders heeft gefocust.
De Bemiddelaar is vooral een doener. Hij is zeer sociaal en voor anderen een probleemoplosser.
Zijn hoofdzonde is luiheid in zijn denken. De waarheid ligt voor hem altijd in het midden. Hij kan zich ontwikkelen door zijn eigen doelen te stellen en gedisciplineerd te zijn in het bereiken van die doelen en verder door ook op te komen voor zichzelf en zijn eigen behoeftes en belangen.
Bij stres neem de Bemiddelaar de negatieve eigenschappen over van enneagramtype  6: de Loyalist.
Om te ontspannen moet hij de positieve eigenschapen overnemen van enneagramtype 3: de Performer.

Gebruik Enneagram in de praktijk

In dit artikel hebben we het theoretisch kader neergezet, volgens de nieuwste inzichten over het Enneagram. Voor een volledige beschrijving en de relatie met de ‘big 5’ en ander hersenonderzoek verwijzen we graag naar het boek van Joost van der Leij: ‘Het Neurogram®; Je persoonlijkheid neurologisch verklaard.’ Omdat het ons meer om de praktische toepassing van het Enneagram gaat, vestigen we ook graag de aandacht op de volgende artikelen in onze kennisbank:

  • Hoed je voor testjes om je enneagramtype te bepalen. Die geven vaak de uitkomst die je wilt en dan nog kun je er niets mee want je kent de interacties niet. Het enneagramtype met zijn stresstype en ontspanningstype is een veel betrouwbaarder handvat en voorkomt inschattingsfouten, ook over anderen. Lees meer hierover in ‘Herkennen van enneagramtypen en hoe ze reageren bij stress en ontspanning’.
  • Vaak worden de teamrollen van Belbin gebruikt bij het formeren van projectteams. In feite is dit een te beperkt middel omdat de keuze van de projectleider en de chemie met en in het projectteam veel belangrijker zijn. Een beschrijving hoe hiermee om te gaan, is te vinden in ‘Praktische toepassing Enneagram op projecten’.
  • Veel mensen gaan niet uit van hun werkelijke ‘ik’ en hun eigen toegevoegde waarde (zoals beschreven is in het enneagram) maar verschuilen zich achter een ego, waarbij ze denken te kunnen scoren in hun omgeving. Deze psychologische spagaat gaat echter ten koste van de persoonlijke effectiviteit. Meer hierover in ‘Uw ego of uw authenticiteit als uw driver’.

Vanwege mijn eigen ervaringen zou ik willen zeggen: Gebruik het Enneagram. Het maakt je meer ontspannen en je kunt meer bereiken in de omgang met anderen. Niet ten koste van die ander, maar juist omdat je die ander ook meer ontspannen kunt laten zijn.

Bronnen:
Hannah Nathans ,”Typisch ik, typisch jij; Het Enneagram, een handleiding bij mensen’.  Scriptum Publishers. februari 2006.
Joost van der Leij,  ‘Het Neurogram®; Je persoonlijkheid neurologisch verklaard met het Enneagram.’  Attrakt BV. april 2010.
DownloadDownload artikel als MS Word document Download artikel als PDF document Print deze pagina Verstuur deze pagina naar een vriend (email)
Auteur(s): Wiebe Zijlstra | 5 januari 2011 | Copyright: ZBC


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *